وَلَا يَأۡمُرَكُمۡ أَن تَتَّخِذُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ أَرۡبَابًاۚ أَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡكُفۡرِ بَعۡدَ إِذۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ
و نه اینکه به شما دستور دهد فرشتگان و پیامبران را پروردگارانی برای خود بگیرید؛ آیا پس از آنکه شما تسلیم [فرمان خدا] شدید، شما را به کفر فرمان می‌دهد؟
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان آیات
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
قرار گرفتن این آیات در پی آیاتی که به ماجرای عیسی (ع) مربوط بود، نشان می‌دهد که این آیات به‌منزلهٔ بخش دومِ استدلال برای پیراستن ساحت مسیح از باورهایی است که اهل کتاب از مسیحیان دربارهٔ او دارند؛ و این سخن به این معناست: قضیه آن‌گونه نیست که شما می‌پندارید؛ نه او پروردگار است، و نه برای خود ادعای پروردگاری کرده است:
اما دلیل نکتهٔ نخست [اینکه او پروردگار نیست]: زیرا او آفریده‌ای بشری است که مادرش او را باردار شد، به دنیا آورد و در گهواره پرورش داد؛ جز اینکه او مانند آدم (ع) پدری نداشت، پس مَثَل او نزد خدا همچون مَثَل آدم است. اما دلیل نکتهٔ دوم [اینکه ادعای پروردگاری نکرده]: زیرا او پیامبری بود که کتاب و حکمت (داوری) و نبوت به او عطا شده بود؛ و پیامبری با این جایگاه، هرگز از مرز بندگی فراتر نمی‌رود و جامهٔ عبودیت را از تن به در نمی‌کند. پس چگونه ممکن است به مردم بگوید: «مرا پروردگار بگیرید و به جای خدا بندگان من باشید»؟ یا چنین چیزی را دربارهٔ دیگر بندگان خدا—چه فرشته و چه پیامبر—روا شمارد و در نتیجه به بنده‌ای از بندگان خدا چیزی را نسبت دهد که سزاوارش نیست؛ یا رسالتی را که خدا برای پیامبری ثابت کرده نفی کند و بدین‌گونه، حقی را که از آنِ اوست از وی بازستاند؟
سیاق این دو آیه، یعنی سخن خدای متعال: «ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَاداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ» (سپس به مردم بگوید: به جای خدا، بندگان من باشید) و فرموده‌اش: «وَ لَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبَاباً» (و به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و پیامبران را پروردگارانِ خود بگیرید)، از دو جهت با هم تفاوت دارد؛ جهت نخست:
اینکه در جملهٔ نخست («ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ»)، مأمور (فرمان‌یافته) عمومِ «مردم» هستند، ولی در جملهٔ دوم، خودِ مخاطبانِ آیه مأمورند؛ و جهت دوم اینکه کارِ خواسته‌شده در اولی، بندگی برای خودِ آن پیامبر است و در دومی، پروردگار گرفتنِ دیگران.
اما دربارهٔ مورد نخست، از آنجا که سخن برای کنایه زدن به مسیحیان در پرستش عیسی سوق یافته بود، و آنان صراحتاً به خداییِ او قائل بودند و این ادعا را به دعوتِ خودِ او مستند می‌کردند، این کار در واقع نسبتی از سوی آنان به عیسی بود که گویا او گفته است:
«كُونُوا عِبَاداً لِي» (بندگان من باشید)؛
و اما نکتهٔ دوم، وجهش این است که هر دو تعبیرِ («كُونُوا عِبٰاداً لِي» [بندگان من باشید] و «لاٰ يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا» [به شما دستور نمی‌دهد که بگیرید]) متوجه مطلبی است که اگر به کسی تعلق می‌گرفت، به همین کسانی تعلق می‌گرفت که در این آیات مخاطب‌اند؛ یعنی اهل کتاب و عرب. اما از آنجا که تعبیر در آیهٔ نخست با «گفتن» (قول) آمده و گفتن مقتضیِ رویارویی مستقیم است و حاضرانِ زمان نزول آیه در آن هنگام حاضر نبودند، ناگزیر فرمود: «ثُمَّ يَقُولَ لِلنّٰاسِ» (سپس به مردم بگوید)، و نفرمود:
«ثم يقول لكم» (سپس به شما بگوید). و این برخلاف واژهٔ «امر» (فرمان دادن) است که در آیهٔ دوم به کار رفته؛ زیرا امر، رویارویی مستقیم را لازم ندارد، بلکه در غیابِ مخاطب نیز صورت می‌گیرد؛ چراکه با حفظ یکپارچگیِ قومی، فرمانی که به پیشینیان تعلق می‌گیرد به پسینیان نیز مربوط می‌شود. اما «گفتن» از آنجا که طبق انصرافِ عرفی بر رساندن صدا دلالت دارد، مقتضیِ رویارویی و حضور است، مگر آنکه صرفاً معنای فهماندن از آن اراده شود.
برخی از مفسران یادآور شده‌اند که مراد از فرمودهٔ خدای متعال: «مٰا كٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ» (هیچ بشری را نسزد که خدا به او دهد...) تا پایان دو آیه، پیامبر خدا (ص) است؛ بر پایهٔ آنچه دربارهٔ سبب نزول روایت شده و خلاصه‌اش این است که ابورافع قرظی و مردی از مسیحیان نجران به پیامبر خدا (ص) گفتند: «ای محمد، آیا می‌خواهی تو را بپرستیم؟» پس خداوند نازل فرمود: «مٰا كٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ» تا آخر دو آیه (تا پایان حدیث). سپس آن مفسر دیدگاه خود را با این سخن خداوند در پایان آن دو آیه تأیید کرده است که می‌فرماید: «بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» (پس از آنکه مسلمان شدید)؛ چراکه اسلام، همان دینی است که محمد (ص) آورده است.
اما این سخن نادرست است؛ زیرا میان «اسلام» در کاربردِ قرآنی — که همان دین توحید است و همهٔ پیامبران با آن برانگیخته شده‌اند — و میان «اسلام» در اصطلاحِ پدیدآمده میان مسلمانان پس از عصر نزول، خلط کرده است؛ و سخن در این باره پیش‌تر گذشت.
۱. داستان عیسی و مادرش در قرآن چیست؟
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
مادر مسیح، مریم دختر عمران بود. مادرش هنگامی که به او باردار شد نذر کرد فرزندی را که در شکم دارد پس از به دنیا آمدن، آزاد (وقف خدمت در مسجد) قرار دهد؛ با این گمان که آنچه در شکم دارد پسر است. اما هنگامی که او را به دنیا آورد و آشکار شد که دختر است، اندوهگین شد و حسرت خورد؛ سپس نام او را «مریم» یعنی خدمتگزار نهاد. پدرش عمران پیش از تولد او درگذشته بود؛ از این رو مادرش او را به مسجد آورد تا به کاهنان بسپارد، و زکریا نیز در میان آنان بود. آنان بر سر سرپرستی او با یکدیگر به کشمکش پرداختند، سپس بر قرعه‌کشی توافق کردند و قرعه زدند، و قرعه به نام زکریا افتاد. پس زکریا سرپرستی او را بر عهده گرفت تا آنکه به سن بلوغ رسید. آنگاه زکریا برای او در برابر دیگران پرده‌ای کشید [تا از دیدگان پنهان باشد]؛ و او در آنجا خدای پاک و منزه را عبادت می‌کرد و جز زکریا کسی بر او وارد نمی‌شد؛ و «كُلَّمٰا دَخَلَ عَلَيْهٰا زَكَرِيَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً،قٰالَ يٰا مَرْيَمُ أَنّٰي لَكِ هٰذٰا؟قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ،إِنَّ اللّٰهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ» (هر بار که زکریا در محراب بر او وارد می‌شد، نزد وی روزی‌ای می‌یافت؛ گفت: ای مریم، این از کجا برای تو آمده است؟ گفت: این از نزد خداست، همانا خدا به هر کس بخواهد بی‌شمار روزی می‌دهد). مریم(ع) صدیقه (بسیار راستین و درستکار) و با عصمت الهی معصوم بود، پاکیزه، برگزیده و «محدَّثه» بود؛ به این معنا که فرشتگان با او سخن گفتند که خدا او را برگزیده و پاک گردانیده است؛ و او از فروتنانِ در عبادت و از نشانه‌های خدا برای جهانیان بود (سورهٔ آل‌عمران: ۳۵-۴۴، سورهٔ مریم: ۱۶، سورهٔ انبیاء: ۹۱، سورهٔ تحریم: ۱۲).
سپس خدای متعال در حالی که مریم در خلوت و پوشش خود بود، روح را به‌سویش فرستاد؛ «فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِيًّا» (پس به صورت انسانی تمام‌عیار در برابر او نمایان شد)، و به او یادآور شد که فرستاده‌ای از سوی پروردگار اوست تا به اذن خدا فرزندی بدون پدر به او ببخشد؛ و او را به معجزات درخشانی که از فرزندش آشکار خواهد شد مژده داد، و خبر داد که خدا به‌زودی او را با روح‌القدس تأیید می‌کند، کتاب، حکمت، تورات و انجیل را به او می‌آموزد، او را به عنوان پیامبری با نشانه‌های روشن به‌سوی بنی‌اسرائیل می‌فرستد، و به مریم خبر داد از جایگاه و سرگذشت او. سپس روح در او دمید و مریم به او باردار شد، همانند بارداری معمول یک زن به فرزند خویش (آیات سورهٔ آل‌عمران:
۳۵-۴۴).
«ثم انتبذت مريم به مكانا قصيا فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت يا ليتني مت قبل هذا و كنت نسيا منسيا فناداها من تحتها أن لا تحزني قد جعل ربك تحتك سريا و هزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا فكلي و اشربي و قري عينا فإما ترين من البشر أحدا فقولي إني نذرت للرحمن صوما فلن أكلم اليوم إنسيا فأتت به قومها تحمله»؛ «مریم با او به مکانی دوردست کناره گرفت، پس درد زایمان او را به سوی تنهٔ درخت خرما کشانید؛ گفت: ای کاش پیش از این مرده بودم و یکسره فراموش گشته بودم! پس [ندا دهنده‌ای] از زیر [پای] او ندایش داد که: غمگین مباش، پروردگارت زیر پای تو جویباری پدید آورده است؛ و تنهٔ نخل را به سوی خود تکان ده تا خرمای تازه بر تو فرو ریزد؛ پس بخور و بنوش و دیده روشن دار؛ و اگر از آدمیان کسی را دیدی بگو: من برای خدای رحمان روزه‌ای [از سخن‌گفتن] نذر کرده‌ام، بنابراین امروز با هیچ انسانی سخن نخواهم گفت. سپس در حالی که کودک را برداشته بود، او را نزد قوم خویش آورد» (سورهٔ مریم: ۲۰-۲۷)؛ و بارداری او، به دنیا آمدنش، سخن گفتنش و دیگر شئون وجودی‌اش، همگی از همان سنخ و جنسی بود که در سایر افراد انسان وجود دارد.
پس هنگامی که قومش او را با چنین وضعیتی دیدند، به طعنه و سرزنش او برخاستند، آن‌گونه که وضعیت زنی بدون شوهر که باردار شده و زایمان کرده چنین واکنشی را برمی‌انگیزد؛ و «قٰالُوا يٰا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا يٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا كٰانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا كٰانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا فَأَشٰارَتْ إِلَيْهِ قٰالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كٰانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا؟ قٰالَ:إِنِّي عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِيَ الْكِتٰابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا وَ جَعَلَنِي مُبٰارَكاً أَيْنَ مٰا كُنْتُ وَ أَوْصٰانِي بِالصَّلاٰهِ وَ الزَّكٰاهِ مٰا دُمْتُ حَيًّا وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِي وَ لَمْ يَجْعَلْنِي جَبّٰاراً شَقِيًّا، وَ السَّلاٰمُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا» (گفتند: ای مریم، براستی چیز بسیار زشت و شگفتی آورده‌ای! ای خواهر هارون، پدرت مرد بدی نبود و مادرت نیز بدکاره نبود! پس مریم به کودک اشاره کرد. گفتند: چگونه با کسی که در گهواره کودکی بیش نیست سخن بگوییم؟! [کودک] گفت: همانا من بندهٔ خدایم؛ به من کتاب داده و مرا پیامبر گردانیده است، و مرا هر جا که باشم با برکت ساخته، و تا زنده‌ام مرا به نماز و زکات سفارش فرموده است، و مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و ستمگری تیره‌بخت نگردانیده است؛ و درود بر من، روزی که زاده شدم و روزی که می‌میرم و روزی که زنده برانگیخته می‌شوم) (سورهٔ مریم: ۲۷-۳۳). این سخنانِ آن حضرت(ع) مانند «براعت استهلال» (مقدمه‌ای متناسب و گویا) بود برای آنچه بعدها در قیام علیه سرکشی و ستم، زنده کردن شریعت موسی(ع) و استوار ساختن آن، احیای معارف فراموش‌شدهٔ آن، و روشن ساختن آیاتی که در آن اختلاف کرده بودند، به انجام می‌رساند.
سپس عیسی(ع) رشد یافت و به جوانی رسید؛ و او و مادرش بر اساس روال معمول زندگی بشری غذا می‌خوردند و می‌نوشیدند، و تا پایان زندگی‌شان همان عوارض و ویژگی‌های طبیعیِ وجود که در سایر انسان‌هاست، در آن دو نیز جاری بود.
۳. عیسی (ع) چه گفت و دربارهٔ او چه گفته شد؟
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
هرچند آنچه در برخی موارد از این انجیل‌ها آمده است می‌رساند که این فرزندی و پدری، نوعی کمال‌یافتگی است که به یکی‌شدن (اتحاد) می‌انجامد؛ مانند این سخن او که: «تكلم اليسوع بهذا و رفع عينيه إلى السماء فقال:» (عیسی چنین گفت و چشمانش را به سوی آسمان برافراشت و گفت:
«يا أبه قد حضرت الساعة فمجد ابنك ليمجدك ابنك» (ای پدر، ساعت [مقرر] فرا رسیده است؛ پس فرزندت را جلال بخش تا فرزندت نیز تو را جلال دهد)؛ سپس دعای او را در حق فرستادگانش از میان شاگردانش یاد می‌کند و آنگاه می‌گوید: «و لست أسأل في هؤلاء فقط بل و في الذين يؤمنون بي بقولهم ليكونوا بأجمعهم واحدا كما أنك يا أبه ثابت في و أنا أيضا فيك ليكونوا أيضا فينا واحدا ليؤمن العالم أنك أرسلتني و أنا أعطيتهم المجد الذي أعطيتني ليكونوا واحدا كما نحن واحد أنا فيهم و أنت في و يكونوا كاملين لواحد لكي يعلم العالم أنك أرسلتني و أنني أحببتهم كما أحببتني» (تنها برای اینان درخواست نمی‌کنم، بلکه برای کسانی نیز که با سخن اینان به من ایمان می‌آورند، تا همگی یکی شوند؛ همان‌گونه که تو ای پدر در من ثابتی و من نیز در تو هستم، تا آنان نیز در ما یکی شوند، تا جهان ایمان آورد که تو مرا فرستاده‌ای. و من جلالی را که به من دادی به آنان دادم تا یکی باشند چنان‌که ما یکی هستیم؛ من در آنان و تو در من، و برای یکی کامل گردند تا جهان بداند که تو مرا فرستاده‌ای و من آنان را دوست داشته‌ام چنان‌که تو مرا دوست داشتی) (انجیل یوحنا، باب هفدهم).
اما در اناجیل سخنانی آمده است که ظاهرشان از تأویل‌بردن به معنای احترام و بزرگداشت (تشریف) و مانند آن سر باز می‌زند؛ مانند این گفته که:
«قال له توما:يا سيد ما نعلم أين تذهب؟و كيف نقدر أن نعرف الطريق؟قال له يسوع:أنا هو الطريق و الحق و الحياه لا يأتي أحد إلي أبي إلا بي لو كنتم تعرفونني لعرفتم أبي أيضا و من الآن تعرفونه و قد رأيتموه أيضا،قال له فيلبس:يا سيد أرنا الأب و حسبنا،قال له يسوع:أنا معكم كل هذا الزمان و لم تعرفني يا فيلبس؟من رآني فقد رأي الأب فكيف تقول أنت:أرنا الأب؟أ ما تؤمن أني في أبي و أبي في و هذا الكلام الذي أقوله لكم ليس هو من ذاتي وحدي بل أبي الحال في هو يفعل هذه الأفعال آمنوا بي،أنا في أبي و أبي في» (توما به او گفت: ای سرور ما، نمی‌دانیم به کجا می‌روی، پس چگونه می‌توانیم راه را بشناسیم؟ عیسی به او گفت: من خودْ راه و حقیقت و حیاتم؛ هیچ‌کس نزد پدرم نمی‌آید مگر به واسطهٔ من. اگر مرا می‌شناختید، پدرم را نیز می‌شناختید و از اکنون او را می‌شناسید و او را دیده‌اید. فیلیپُس به او گفت: ای سرور ما، پدر را به ما بنما و ما را بس است. عیسی به او گفت: در تمام این مدت با شما بودم و مرا نشناختی ای فیلیپُس؟ هر کس مرا دیده، بی‌گمان پدر را دیده است؛ پس چگونه می‌گویی: «پدر را به ما بنما»؟ آیا ایمان نداری که من در پدرم هستم و پدرم در من است؟ و این سخنی که به شما می‌گویم از ذاتِ خودِ من به تنهایی نیست، بلکه پدرم که در من حلول کرده این کارها را انجام می‌دهد؛ به من ایمان بیاورید که من در پدرم هستم و پدرم در من است) (انجیل یوحنا، باب چهاردهم).
و سخن او که: «لكني خرجت من الله و جئت و لم آت من عندي بل هو أرسلني» (اما من از خدا بیرون آمدم و آمدم، و از پیش خود نیامده‌ام بلکه او مرا فرستاده است) (انجیل یوحنا، باب هشتم).
و این گفته‌اش: «أنا و أبي واحد نحن» (من و پدرم، ما یکی هستیم) (انجیل یوحنا، باب دهم).
و سخن او به شاگردانش که: «اذهبوا و تلمذوا كل الأمم و عمدوهم [پاورقی: تعمید نوعی شست‌وشو نزد مسیحیان است که شخص غسل‌کننده با آن از گناهان پاک می‌شود و از واجبات کلیساست.] باسم الأب و الابن» (بروید و همهٔ ملت‌ها را شاگرد سازید و آنان را به نام پدر و پسر تعمید دهید؛ «و روح القدس» (...و روح‌القدس) (انجیل متی، باب بیست‌وهشتم).
و سخن او که: «في البدء كان الكلمه و الكلمه كان عند الله،و الله كان الكلمه منذ البدء كان هذا عند الله كل به كان و بغيره لم يكن شيء مما كان به كانت الحياه،و الحياه كانت نور الناس» (در آغاز، کلمه بود و کلمه نزد خدا بود، و خدا همان کلمه بود؛ از آغاز، او نزد خدا بود. همه‌چیز به واسطهٔ او پدید آمد و بدون او چیزی از آنچه پدید آمده هستی نیافت؛ حیات در او بود و حیات، نور آدمیان بود) (انجیل یوحنا، باب نخست).
این سخنان و مانند آنها که در انجیل آمده است، همان چیزهایی است که مسیحیان را به اعتقاد به «تثلیث در وحدت» (سه‌گانگی در یگانگی) فراخوانده است.
و مقصودشان از آن، حفظ این باور است که «مسیح، پسر خداست»، هم‌زمان با پایبندی به توحیدی که خودِ مسیح در تعالیمش بر آن تصریح کرده است؛ چنان‌که فرمود: «إن أول كل الوصايا:اسمع يا إسرائيل الرب إلهك إله واحد هو» (نخستینِ همهٔ فرمان‌ها این است: بشنو ای اسرائیل، پروردگار، خدای تو، خدایی یگانه است) (انجیل مرقس، باب دوازدهم).
و چکیدهٔ باوری که دارند — هرچند به معنا و مفهومی خردپذیر بازنمی‌گردد — این است که: ذات الهی جوهری یگانه است که سه «اقنوم» (جلوه و پدیدار) دارد؛ و مراد از اقنوم همان صفتی است که ظهور، بروز و تجلی شیء برای غیر خود به شمار می‌آید، در حالی که صفت چیزی جدا از موصوف نیست. این اقانیم سه‌گانه عبارت‌اند از: اقنوم وجود، اقنوم علم که همان «کلمه» است، و اقنوم حیات که همان «روح» است.
۴. استدلال قرآن در برابر آیین تثلیث (سه‌گانه‌باوری
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
و این شیوه، همان راهی است که در سخن خدای متعال در پیش گرفته شده است، آنجا که می‌فرماید: «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَهٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ -إلى أن قال-: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَهٌ كٰانٰا يَأْكُلٰانِ الطَّعٰامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰي يُؤْفَكُونَ» (مائده: ۷۵)؛ «بی‌تردید کسانی که گفتند: خداوند سومینِ سه تاست، کافر شدند، در حالی که هیچ معبودی جز معبود یگانه نیست -تا آنجا که فرمود:- مسیح، فرزند مریم، جز پیامبری نبود که پیش از او نیز پیامبرانی درگذشتند، و مادرش زنی بسیار راست‌کردار (صدّیقه) بود؛ هر دو غذا می‌خوردند. بنگر چگونه نشانه‌ها را برایشان روشن بیان می‌کنیم، سپس بنگر چگونه [از حق] منحرف می‌شوند!» و از میان همهٔ کارها، «غذا خوردن» به طور ویژه ذکر شده است؛ زیرا این کار از روشن‌ترین نشانه‌ها بر مادی بودن و لازمه‌اش نیاز و ناداری است که با الوهیت (خدا بودن) ناسازگاری دارد. زیرا آشکار است کسی که بنا بر طبیعتش گرسنه و تشنه می‌شود، سپس با غذا خوردن سیر و با نوشیدن سیراب می‌گردد، نزد خود چیزی جز نیاز و ناداری ندارد؛ نیازی که برطرف‌کننده‌اش جز دیگری نیست. و خداییِ کسی که چنین وضعیتی دارد چه معنایی خواهد داشت؟! مسلماً کسی که نیاز او را فراگرفته و برای برطرف کردن آن به بیرون از خود نیازمند است، در ذات خویش ناقص است و به دست دیگری تدبیر می‌شود، و خدای بی‌نیاز به ذات نیست، بلکه آفریده‌ای است که با ربوبیت و تدبیرِ آنکه فرجام کار به او می‌رسد اداره می‌گردد.
و ممکن است این سخن خدای متعال نیز به همین نکته بازگردد که می‌فرماید: «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللّٰهِ شَيْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ لِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا يَخْلُقُ مٰا يَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (مائده: ۱۷)؛ «مسلماً کسانی که گفتند: خداوند همان مسیح فرزند مریم است، کافر شدند. بگو: اگر خدا اراده کند مسیح فرزند مریم و مادرش و همهٔ کسانی را که در زمین‌اند هلاک سازد، چه کسی کمترین اختیاری در برابر خدا دارد؟! و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است از آنِ خداست؛ هر چه بخواهد می‌آفریند، و خدا بر هر چیزی تواناست».
و همچنین سخن خدای متعال در پایانِ آیهٔ پیش‌گفته (آیهٔ ۷۵)، در خطاب به مسیحیان که می‌فرماید: «قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» (مائده: ۷۶)؛ «بگو: آیا جز خدا چیزی را می‌پرستید که هیچ زیان و سودی برای شما در اختیار ندارد؟! و حال آنکه خدا همان شنوای داناست».
زیرا ملاک در این دست استدلال‌ها، همان وضعیتی است که در احوال مسیح مشاهده شده است: او بر پایهٔ قانونِ جاری در زندگی انسان‌ها روزگار می‌گذراند و به همهٔ صفات، کارها و احوال نوعیِ انسان—مانند خوردن، نوشیدن و دیگر نیازهای انسانی و ویژگی‌های بشری—متصف بود. این اتصاف و پیراستگی، تنها بر حسب ظاهرِ حواس یا فریب خیال نبود، بلکه بر حقیقت استوار بود و مسیح (ع) انسانی با همین اوصاف، احوال و کارها به شمار می‌رفت. انجیل‌ها نیز آکنده از این است که او خود را «انسان» و «پسر انسان» نامیده است، و سرشار از داستان‌هایی است که از خوردن، نوشیدن، خوابیدن، راه رفتن، سفر، خستگی، سخن گفتن و مانند آن به صراحت حکایت دارند؛ به گونه‌ای که هیچ‌یک از این امور توجیه و تأویلی برنمی‌تابد. با پذیرش این واقعیت‌ها، آنچه بر دیگران جاری است بر مسیح نیز جاری خواهد شد؛ پس او همچون دیگران مالک چیزی از غیر خود نیست و مانند دیگران ممکن است هلاک شود.
همچنین ماجرای عبادت و دعای او نیز چنین است؛ به گونه‌ای که جای تردیدی نیست آنچه از عبادت به جا می‌آورد، تنها برای تقرب به خداوند و فروتنی در برابر پیشگاهِ پاک و مقدس او بود، نه برای آموزش مردم یا دیگر مقاصد مشابه.
و به سخن از عبادت و استدلال به آن، این کلام اشاره دارد که خدای متعال می‌فرماید: «لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِكَهُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً» (نساء: ۱۷۲)؛ «مسیح هرگز از اینکه بندهٔ خدا باشد ابا ندارد، و فرشتگان مقرّب نیز [ابا ندارند]؛ و هر کس از عبادت او سر باز زند و تکبر ورزد، به‌زودی همهٔ آنان را به‌سوی خویش گرد خواهد آورد». پس عبادتِ مسیح نخستین دلیل بر این است که او خدا نیست، و الوهیت از آنِ دیگری است و خودِ او هیچ بهره‌ای از آن ندارد؛ زیرا چه معنا دارد موجودی خودش را در مقام بندگی و مملوک‌بودن برای خودش بنشاند؟ و اینکه چیزی از همان جهتی که برپادارندهٔ خویش است، به خودش متکی باشد؟ و این امر آشکار است. و همچنین عبادت فرشتگان پرده از این برمی‌دارد که آنان دختران خدای پاک و منزه نیستند، و روح‌القدس نیز خدا نیست، پس از آنکه همگی پرستندهٔ خدا و فرمان‌بردارِ او بودند؛ همان‌طور که خدای متعال می‌فرماید: «وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُكْرَمُونَ لاٰ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ يَعْلَمُ مٰا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ يَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضيٰ وَ هُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ» (انبیاء: ۲۸)؛ «و گفتند: [خدای] رحمان فرزندی اختیار کرده است! پاک و منزه است؛ بلکه [آنان] بندگانی گرامی‌داشته‌شده‌اند؛ در گفتار بر او پیشی نمی‌گیرند و خود به فرمان او عمل می‌کنند؛ آنچه پیش رو و آنچه پشت سرشان است می‌داند، و جز برای کسی که او رضایت دهد شفاعت نمی‌کنند، و خود از هراسِ او ترسان و نگرانند».
گذشته از این، اناجیل آکنده از این است که روح، فرمان‌بردار خدا و فرستادگان او، و پذیرای فرمان و محکوم به حکم است؛ و هیچ معنایی ندارد که چیزی به خودش فرمان دهد، یا از ذات خویش اطاعت کند، یا منقاد و فرمان‌پذیرِ آفریدهٔ خود باشد.
و همانندِ عبادت مسیح برای خدای پاک و منزه در دلالت بر دوگانگی [او با خدا]، دعوتِ او از مردم به عبادت خداست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ، وَ قٰالَ الْمَسِيحُ يٰا بَنِي إِسْرٰائِيلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِينَ مِنْ أَنْصٰارٍ» (مائده: ۷۲)؛ «به یقین کسانی که گفتند: همانا خدا همان مسیح پسر مریم است کفر ورزیدند؛ و حال آنکه مسیح گفت: ای بنی‌اسرائیل! خدایی را که پروردگار من و پروردگار شماست عبادت کنید، که هر کس به خدا شرک آورد، بی‌تردید خدا بهشت را بر او حرام کرده و جایگاهش آتش است، و ستمکاران هیچ یاوری ندارند». و روندِ آیه و استدلالِ آن آشکار است.
اناجیل نیز مالامال از دعوتِ او به‌سوی خدای پاک و منزه است؛ و هرچند دربردارندهٔ این تعبیرِ جامع نیستند که «اُعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ» (خدایی را که پروردگار من و پروردگار شماست عبادت کنید)، اما دربردارندهٔ دعوت به عبادت خدا هستند، و نیز مشتمل بر اعتراف او به اینکه خدا پروردگارِ اوست که زمام کارش به دست اوست، و اعتراف به اینکه او پروردگار مردم است. و این کتاب‌ها حتی یک بار هم به صراحت دعوت به عبادتِ خودِ او را در بر ندارند، با وجود آنکه در آنها این سخن آمده است: «أنا و أبي واحد نحن» (من و پدرم یکی هستیم) (انجیل یوحنا، باب دهم). پس به فرضِ صحت این سخن، واجب است بر این معنا حمل شود که مقصود این است: اطاعت از من، اطاعت از خداست؛ چنان‌که خدای متعال در کتاب کریمش می‌فرماید: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ» (نساء: ۸۰)؛ «هر کس از پیامبر اطاعت کند، بی‌گمان از خدا اطاعت کرده است».
۵. مسیح از شفیعان در درگاه خداست، نه فدیه‌دهنده (فادی):
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
مسیحیان پنداشته‌اند که مسیح با خون گران‌قدر خود جان آنان را فدیه داده است، و از همین رو او را «فادی» (فداکننده) لقب داده‌اند؛ آنان گفته‌اند:
هنگامی که آدم با خوردن از درختِ نهی‌شده در بهشت نافرمانیِ خدا را کرد، مرتکب خطا شد و آن خطا گریبان‌گیرش گردید، و به همین ترتیب تا زمانی که فرزندانش زاد و ولد کنند گریبان‌گیر نسل او پس از وی نیز شد. و سزای خطا، کیفر در آخرت و هلاکت ابدی است که هیچ راه نجاتی از آن نیست؛ در حالی که خدای پاک و منزه مهربان و دادگر بود.
در آن هنگام مشکلی دشوار و حل‌ناشدنی رخ نمود، و آن اینکه اگر خدا آدم و نسلش را به‌خاطر خطایشان کیفر می‌داد، این کار با رحمتی که به‌خاطر آن خلقشان کرده بود منافات داشت؛ و اگر آنان را می‌آمرزید، با عدالتش منافات داشت؛ چرا که مقتضای عدالت آن است که مجرمِ خطاکار به‌خاطر جرم و خطایش کیفر شود، همان‌گونه که مقتضای آن است که نیکوکارِ فرمان‌بردار به‌خاطر احسانش پاداش یابد [و بدکار به‌خاطر] بدی‌اش [کیفر بیند] [پاورقی: این دیدگاهِ بیشترِ آنان است؛ و از سخن برخی از ایشان، مانند کشیش مار اسحاق، برمی‌آید که تخلف در مجازات جرم و خطا—و به بیانی دیگر خُلف وعید (عمل نکردن به تهدیدِ کیفر)—جایز است، بر خلاف خُلف وعده (عمل نکردن به وعدهٔ پاداش).].
دوم اینکه سخنِ آنان مبنی بر اینکه گناه، گریبان‌گیر آدم شد [و بر او ماندگار گشت]، با قرآن رد می‌شود؛ چراکه قرآن این پندار را با این کلام خود دفع می‌کند: «ثُمَّ اجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَتٰابَ عَلَيْهِ وَ هَديٰ» (طه: ۱۲۲) «سپس پروردگارش او را برگزید، توبه‌اش را پذیرفت و هدایتش نمود»، و نیز با این کلام خویش: «فَتَلَقّٰي آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ» (بقره: ۳۷) «پس آدم از پروردگار خویش کلماتی فراگرفت و خداوند توبهٔ او را پذیرفت؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است».
و سنجش و درک عقل نیز این مطلب را تأیید می‌کند، بلکه آن را تبیین می‌نماید؛ زیرا خطیئه (گناه) و پیامد آن، امری خطرناک و هراس‌انگیز است که عقل یا مولا آن را ملازمِ مخالفت و سرکشی می‌شمارد تا بدین وسیله، اساس تکلیف استوار گردد؛ چراکه اگر کیفر و پاداش در میان نبود، امر مولویت (حق فرمانروایی و سروری) پابرجا نمی‌ماند و هیچ امر و نهی‌ای اطاعت نمی‌شد. همان‌طور که گستردنِ کیفر بر مجرمان در برابر جرایمشان—همچون پاداش دادن به مطیعان در برابر طاعت‌هایشان—از شئون مولویت است، گشوده بودنِ دستِ تصرف در قلمرو مولویت نیز از شئون آن به شمار می‌رود. بنابراین، مولا این حق را دارد که با عفو و مغفرت (آمرزش)، از خطای خطاکاران و نافرمانی سرکشان چشم‌پوشی کند؛ چراکه این کار خود نوعی تصرف و حکم‌رانی است، همان‌گونه که مؤاخذه و کیفر دادن به سبب آن نیز نوعی حکم‌رانی است. بی‌گمان پسندیده بودنِ عفو و آمرزش از سوی سروران و صاحبان قدرت و شوکت، در مجموع جای تردید ندارد، و خردمندانِ بشر تا به امروز این روش را به کار می‌بندند. بنابراین، این ادعا که هر خطای سرزده از انسان لزوماً و همواره همراه او می‌ماند، هرگز وجهی ندارد؛ وگرنه اصل عفو و آمرزش اصلاً محقق نمی‌شد؛ زیرا آمرزش و عفو برای محو کردنِ خطیئه و باطل ساختنِ اثر گناه است، و با فرض اینکه خطیئه ملازم و جدایی‌ناپذیر باشد، دیگر مجالی برای عفو و مغفرت باقی نمی‌ماند؛ با آنکه وحی الهی سرشار از سخنِ عفو و مغفرت است و کتاب‌های عهدین (تورات و انجیل) نیز چنین‌اند، تا آنجا که حتی همین سخنان نقل‌شده از خود آنان نیز از آن خالی نیست. خلاصه اینکه، ادعای اینکه گناهی از گناهان یا خطایی از خطاها در ذاتِ خود چنان ماندگار و نابخشودنی باشد که حتی با توبه، انابه (روی آوردن به خدا)، بازگشت و پشیمانی هم قابلیت مغفرت و محو شدن نداشته باشد، چیزی است که نه هیچ عقل سلیمی آن را می‌پذیرد و نه هیچ طبع و سرشتِ استواری.
سوم اینکه سخنِ آنان مبنی بر اینکه خطای آدم همان‌گونه که گریبان‌گیر خودش شد، گریبان‌گیر نسل او تا روز قیامت نیز گردید، لازمه‌اش این است که در معصیت‌های مولوی (مخالفت با فرمان‌های مولا)، پیامدِ گناهی که از یک فرد سر زده، دامنگیر فرد دیگری هم بشود که هرگز گناهی نکرده است؛ به بیان دیگر، کاری از یک شخص سر بزند، اما نافرمانی و پیامدش علاوه بر خود فاعل، دیگری را هم در بر بگیرد. این مطلب کاملاً فرق دارد با اینکه گروهی معصیتی را مرتکب شوند و آیندگانشان بدان خشنود باشند و در نتیجه، آن معصیت به پای همگان نوشته شود؛ حاصل سخن اینکه این باور، به دوش کشیدن بار گناه بدون ارتکاب آن است، در حالی که قرآن این پندار را رد می‌کند؛ چنان‌که می‌فرماید: «أَلاّٰ تَزِرُ وٰازِرَهٌ وِزْرَ أُخْريٰ- وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعيٰ» (نجم: ۳۸-۳۹) «که هیچ سنگین‌باری بار گناه دیگری را برنمی‌دارد، و اینکه برای انسان چیزی جز حاصل تلاش او نیست». عقل نیز این داوری را تأیید می‌کند؛ زیرا بازخواستِ انسانِ بی‌گناه به سبب گناهی که هرگز از او سر نزده، قبیح و زشت است. به مباحث افعال در تفسیر آیات ۲۱۶ تا ۲۱۸ سورهٔ بقره مراجعه کنید.
چهارم اینکه سخنِ آنان بر این پایه استوار است که پیامدِ همهٔ خطاها و گناهان، بدون تفاوت میان آنها، هلاکت ابدی است؛ و لازمه‌اش این است که گناهان و خطاها از حیث کوچکی و بزرگی (صغیره و کبیره بودن) با هم فرقی نداشته باشند، بلکه همگی از کبائر و هلاک‌کننده‌ها باشند؛ در حالی که آموزهٔ قرآن کریم این است که خطاها و نافرمانی‌ها با هم تفاوت دارند: برخی کبیره‌اند و برخی صغیره، برخی مشمول آمرزش می‌شوند و برخی جز با توبه بخشوده نمی‌شوند، مانند شرک. خدای متعال می‌فرماید: «إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ» (نساء: ۳۱) «اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی می‌شوید دوری گزینید، بدی‌هایتان (گناهان کوچکتان) را از شما می‌زداییم»، و خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشٰاءُ» (نساء: ۴۸) «همانا خداوند این را که به او شرک ورزیده شود نمی‌آمرزد، و فروتر از آن را برای هر کس که بخواهد می‌آمرزد». پس خداوند متعال محرمات و نواهی را که همان خطاها و گناهان‌اند، به گناهان کبیره و «سیئات»—یعنی به قرینهٔ تقابل، گناهان صغیره—دسته‌بندی نموده، و نیز گناهان را به دستهای که [بدون توبه] مغفرت نمی‌پذیرند و دستهای که مغفرت می‌پذیرند تقسیم کرده است؛ بنابراین، گناهان در هر حال یکسان نیستند و هر گناهی موجب خلود در آتش و هلاکت ابدی نمی‌شود.
افزون بر این، عقل نمی‌پذیرد که همه گناهان در یک ردیف چیده شوند و به یک ریسمان کشیده شوند؛ چراکه سیلی زدن غیر از کشتن است، و نگاه هوس‌آلود غیر از زناست و گناهان دیگر نیز همین‌گونه‌اند. خردمندان بشر نیز در همه دوره‌ها هیچ گناه و خطایی را در جایگاه گناهی دیگر ننهاده‌اند و برای نافرمانی‌های گوناگون، پیامدها و بازخواست‌های متفاوتی قائل بوده‌اند. پس با وجود چنین تفاوت فاحشی میان گناهان، چگونه رواست که با همه آنها به یک شیوه رفتار شود؟ و چون تفاوت آنها مسلم است، صحیح نیست مگر آنکه کیفر جاودان و هلاکت همیشگی را تنها برای برخی از آنها قرار دهیم، مانند شرک به خدا، همان‌گونه که قرآن کریم می‌گوید. و روشن است که مخالفت با نهیی در خوردن از آن درخت، هرگز در جایگاه کفر به خدای بزرگ و گناهان نظیر آن قرار نمی‌گیرد؛ از این رو دلیلی ندارد که کیفر و پیامد آن، عذاب ابدی باشد (به بحث پیشین درباره «افعال» رجوع کنید).
پنجم: آنچه درباره پیش آمدن اشکال و پدید آمدن ناسازگاری (تزاحم) میان صفت رحمت و صفت عدل الهی گفته‌اند، و سپس چاره‌اندیشی‌شان برای برطرف کردن این تزاحم از راه فرود آمدن مسیح و عروج او، به همان کیفیتی که بازگو کرده‌اند.
کسی که در این سخن و پیامدهای ناگزیر آن بیندیشد، درمی‌یابد که آنان خدای متعال و منزه را موجودی آفریدگار می‌دانند که این جهانِ آفریده‌شده با همه اجزایش به او منسوب است و به او ختم می‌شود؛ جز اینکه او با اراده و دانشی در درون خویش کار انجام می‌دهد، و اراده‌اش برای تحقق یافتن بر ترجیحی علمی متوقف است، درست همان‌گونه که انسان نیز وقتی چیزی را با علم خویش ترجیح داد، اراده‌اش می‌کند. پس در آنجا مصلحت‌ها و مفسده‌هایی هست که خداوند کارهایش را بر آنها تطبیق می‌دهد و سپس انجامشان می‌دهد؛ و چه بسا در این تطبیق دچار خطا شود و بر آن کار پشیمان گردد [پاورقی منبع: در باب ششم از سفر پیدایش تورات آمده است: «و كره الله خلقه ولد آدم على الأرض» (و خدا از آفرینش فرزند آدم بر زمین ناخشنود شد/پشیمان گشت) (تورات عربی، چاپ ۱۸۱۱ میلادی).]، و چه بسا درباره امری بیندیشد و به راه درستِ آن راه نیابد، و چه بسا به امری نادان باشد. کوتاه سخن اینکه، خدای متعال در اوصاف و کارهایش مانند انسان است؛ تنها با اندیشه و تأمل دست به کار می‌زند و می‌کوشد تا کارش را با مصلحت هماهنگ کند. بنابراین، او محکوم به حکم مصلحت‌ها و مقهورِ تأثیرِ آنها از بیرون است، و برای او هم راه‌یابی به صلاح ممکن است و هم گمراهی و اشتباه و غفلت؛ پس چه بسا می‌داند و چه بسا نادان است، و چه بسا چیره می‌شود و چه بسا مغلوب می‌گردد؛ از این رو توانایی‌اش مانند دانشش محدود است. و هنگامی که این امور بر او روا شمرده شود، دیگر حالت‌هایی نیز که بر فاعلِ اندیشه‌ورز و بااراده در کارش عارض می‌شود، بر او نیز جایز خواهد بود؛ حالاتی چون شادی، اندوه، ستایش، پشیمانی، شادمانی، انفعال (تأثیرپذیری عاطفی) و جز این‌ها. و کسی که چنین شأنی داشته باشد، موجودی مادی و جسمانی خواهد بود که زیر قانونِ حرکت و دگرگونی و تکامل قرار دارد؛ و چنین موجودی، ممکن‌الوجود و آفریده‌شده است، بلکه انسانی ساخته‌شده است، نه واجب‌الوجودِ متعالی که آفریننده همه‌چیز است.
تو نیز اگر به کتاب‌های عهدین (تورات و انجیل) مراجعه کنی، درستیِ همه آنچه را که درباره واجب‌الوجودِ متعال به آنان نسبت دادیم خواهی یافت؛ یعنی جسمانی بودنِ او و متصف شدنش به همه اوصاف موجودات جسمانی، به‌ویژه انسان.
قرآن در همه این معانی یادشده، خدای متعال را از این پندارهای خرافی منزه می‌شمارد؛ چنان‌که می‌فرماید: «سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا يَصِفُونَ» (صافات: ۱۵۹؛ منزه است خدا از آنچه در توصیفش می‌آورند). و برهان‌های قطعی عقلی گواهی می‌دهند بر اینکه خدای متعال ذاتی است جامعِ همه صفات کمال؛ بنابراین هستی از آنِ اوست بدون هیچ شائبه‌ای از نیستی، و قدرت مطلق دارد بی‌هیچ ناتوانی، و علم مطلق دارد بیآنکه نادانی بر او عارض شود، و حیات مطلق دارد بیآنکه مرگ و فنا در او راه داشته باشد؛ و چون چنین است، دگرگونی حال در وجودش یا در علمش یا در قدرتش یا در حیاتش بر او روا نیست.
و چون چنین باشد، او نه جسم است و نه جسمانی؛ چراکه اجسام و امور جسمانی دستخوش دگرگونی‌ها و دگرگشت‌ها، و جایگاه امکان‌ها، فقرها و نیازمندی‌ها هستند. و هنگامی که نه جسم باشد و نه جسمانی، حالت‌های گوناگون و پیشامدهای متنوع بر او عارض نمی‌شود؛ از قبیل غفلت، فراموشی، اشتباه، پشیمانی، سرگردانی، اثرپذیری، انفعال، خواری، ناچیزی، مغلوب شدن و مانند این‌ها. و ما بحث برهانی مربوط به این معانی را در این کتاب در جایگاه‌های مناسبِ خود به کمال رسانده‌ایم و هر کس مراجعه کند، آنها را خواهد یافت.
بر منتقدِ اهل‌بصیرت و اندیشمندِ اهل‌تدبّر است که میان این دو سخن مقایسه کند: نخست، آنچه قرآن کریم درباره پروردگار جهان می‌فرماید؛ که هر صفت کمالی را برای او اثبات می‌کند، او را از هر صفت نقصی پیراسته (منزّه) می‌داند و سرانجام ذات او را برتر و بزرگ‌تر از آن می‌شمارد که فهم‌های ما — با تمام آنچه از جهان محدودیت و اندازه‌گیری به همراه دارند — درباره‌اش داوری کنند؛ و دیگر، آنچه دو عهد (تورات و انجیل) درباره خدای متعال اثبات می‌کنند، که نظیرش جز در اساطیر یونان و خرافات هند باستان و چین یافت نمی‌شود؛ اموری که انسان اولیه در پندار خویش می‌بافت و از ساخته‌های وهم خود اثر می‌پذیرفت.
ششم، سخنِ دیگر آنان این است که: خداوند پسرش، مسیح، را فرستاد و به او فرمان داد تا در رحمی حلول کند تا به صورت انسانی متولد شود، در حالی که او خداست! این همان سخنِ نامعقولی است که قرآن کریم برای ابطال آن به پا خاسته است، چنان‌که در بیانات گذشته روشن ساختیم و دیگر تکرار نمی‌کنیم.
روشن است که عقل نیز چنین ادعایی را نمی‌پذیرد؛ زیرا اگر در صفاتی که ذات واجب‌تعالی ضرورتاً باید بدان‌ها متصف باشد تأمل کنی — مانند ثبات جاودانه، دگرگون‌ناپذیری، نامحدود بودن وجود، احاطه بر هر چیز، و پیراستگی از زمان و مکان و پیامدهای آن دو — و از سوی دیگر در شکل‌گیری یک انسان از آغازِ نطفه بودن تا جنین در رحم بیندیشی — خواه در معنای این کلمه، تفسیر مَلکانیان را مبنا بدانی یا تفسیر نسطوریان یا یعقوبیان یا دیگران را — درمی‌یابی که میان آنچه دارای جسمیت و تمام اوصاف و آثار جسمانی است، با آنچه هیچ جسمیتی در او نیست و به اموری چون زمان، مکان، حرکت و مانند این‌ها متصف نمی‌شود، هیچ نسبتی وجود ندارد؛ پس چگونه ممکن است اتحاد و یگانگی میان این دو به‌هیچ‌وجه به فهم و اندیشه درآید؟
ناسازگاری سخن یادشده با گزاره‌های بدیهی و ضروری عقل، همان رازی است که پولس و دیگر پیشوایان قدیس آنان را واداشته است تا فلسفه را زشت شمارند و احکام عقل را تحقیر کنند. پولس می‌گوید: «قد كتب لأهلكن حكمه الحكماء و لأخالفن فهم الفقهاء أين الحكيم أين الكاتب أين مستفحص هذا الدهر بتعمق؟أ و ليس قد حمق الله حكمه هذا العالم-إلي أن قال-:و إذ اليهود يسألون آيه و اليونانيون يطلبون حكمه نكرز [يادداشت منبع: 1) كرز كرزا،وعظ و نادي. ] نحن بالمسيح مصلوب» (نوشته شده است: حکمت حکیمان را نابود خواهم کرد و فهم دانایان را باطل خواهم ساخت. کجاست حکیم؟ کجاست کاتب؟ کجاست کاوشگرِ ژرف‌اندیشِ این روزگار؟ آیا خدا حکمت این جهان را به نادانی بدل نکرده است؟ — تا آنجا که می‌گوید: — و از آنجا که یهودیان معجزه می‌طلبند و یونانیان در پی حکمت‌اند، ما مسیحِ مصلوب را اعلام و موعظه می‌کنیم [کرز یعنی: موعظه کرد و ندا درداد])؛ رسالهٔ پولس، باب اول. نظایر این سخنان در کلام او و دیگران بسیار است و هدفی جز سیاستِ نشر، همگانی‌سازی، تبلیغ و خطابه ندارد؛ هر کس با دقت در این رساله‌ها و کتاب‌ها بنگرد و در شیوه سخن گفتن آنها با مردم و نحوه القای بیاناتشان عمیق شود، به این حقیقت یقین پیدا می‌کند.
از آنچه گذشت، اشکال این ادعای آنان نیز آشکار می‌شود که می‌گویند: خدای متعال از گناهان و خطاها معصوم است؛ زیرا خدایی که آنان تصویر کرده‌اند اصلاً از خطا — به معنای اشتباه در فهم و نادرستی در عمل، بدون آنکه به نافرمانی از مقامی بالاتر بینجامد — مصون و در امان نیست.
اما گناه و نافرمانی (معصیت) به معنای سرپیچی در جایی که اطاعت و فرمان‌برداری واجب است، درباره خدای متعال اصلاً تصورناپذیر است؛ بنابراین عصمت [از گناه] نیز در حق او سبحانه موضوعیت و تصوری ندارد.
هفتم، این سخن آنان است که: او پس از آنکه انسان شد، همچون انسانی با دیگر انسان‌ها معاشرت کرد تا آنجا که مقهور و مسخرِ دشمنانش شد. در این سخن، این امر روا دانسته شده است که واجب‌تعالی به حقیقتی از حقایقِ ممکنات متصف شود، تا جایی که هم‌زمان و در عرض یکدیگر، هم خدا باشد و هم انسان! بر پایه این فرض، جایز خواهد بود که ذات واجب به هر یک از آفریدگانش بدل شود؛ یعنی به حقیقت هر نوعی از این انواع عینی متصف گردد: گاه انسانی از میان آدمیان باشد، گاه اسب، گاه پرنده، گاه حشره و گاه چیزی جز این‌ها؛ و گاه نیز هم‌زمان دارای بیش از یک نوع باشد، مانند آنکه در آنِ واحد هم انسان باشد، هم اسب و هم حشره!
همچنین جایز خواهد بود که هر کاری از کارهای متصورِ موجودات از او سر بزند؛ زیرا روا خواهد بود که خودْ همان نوع شود و کار ویژه آن نوع را انجام دهد. نیز روا خواهد بود که کارهای ناسازگار و متضاد در آنِ واحد از او صادر شود، مانند دادگری و ستم؛ و به صفات متقابل متصف گردد، مانند دانایی و نادانی، توانایی و ناتوانی، زندگی و مرگ، و بی‌نیازی و نیازمندی — که خدای فرمانروای برحق بسیار والاتر از این‌هاست — و این اشکال، جدا از آن پیامد ناگواری است که در امر ششم گذشت.
همچنین روشن است که تشریعِ الهی (قانون‌گذاری دین)، در حقیقت مکملِ کمال‌بخشی خداوند در آفرینش، و رساندن هدایت تکوینی به غایت و هدفش از خلقت است. به بیانی دیگر، شأن خدای متعال رساندن هر نوعی از آفریدگان به کمال وجودی و هدف ذاتی‌اش است؛ و از کمالات وجود انسان، یکی برقراری نظام نوعیِ شایسته در دنیا و دیگری زندگی گوارا و سعادتمندانه در آخرت است. راه رسیدن به این مقصود نیز دینی است که متکفل قوانینی شایسته برای اصلاح جامعه، و جهاتی برای تقرب به پروردگار به نام عبادات باشد؛ تا انسان بدان‌ها عمل کند و در نتیجه، هم معیشتش سامان پذیرد و هم در جان خویش آماده گردد و در ذات و کردارش برای دریافت کرامت الهی در سرای آخرت شایستگی یابد؛ همهٔ این‌ها نیز به سبب نوری است که در دل او نهاده می‌شود و پاکی و طهارتی است که در جانش پدید می‌آید. حقیقت امر همین است.
بنابراین، برای انسان نسبت به خدای پاک و منزه، قرب و بُعدی (نزدیکی و دوری‌ای) وجود دارد که این دو، ملاک و معیار سعادت و شقاوت جاودانهٔ او، و همچنین مایهٔ صلاح و سامان جامعهٔ مدنی او در دنیا هستند؛ و دین تنها عاملی است که این قرب و بعد را پدید می‌آورد. همهٔ این‌ها نیز اموری حقیقی و واقعی‌اند و بر پایهٔ بیهودگی و گزاف بنا نشده‌اند.
حال اگر فرض کنیم که مرتکب شدنِ تنها یک معصیت، مانند خوردن آدم از درخت ممنوعه، هلاکت جاودان را برای او، و نه فقط برای او بلکه برای همهٔ نسل و فرزندانش رقم زده باشد، و سپس هیچ دارویی برای درمان این درد و هیچ گشایشی برای این اندوه جز فدا شدن مسیح وجود نداشته باشد، پس تشریعِ دین پیش از مسیح چه فایده‌ای داشته است؟ و فایدهٔ تشریع آن در زمان خود او چه بوده است؟ و فایدهٔ تشریع آن پس از او چیست؟!
زیرا از آنجا که فرض شده هلاکت همیشگی و عذاب اخروی به سبب سر زدن آن معصیت، حتمی است و هیچ عمل و توبه‌ای جز از راه فدا شدنِ مسیح نمی‌تواند آن را از انسان دفع کند، دیگر برای تشریع شریعت‌ها، نازل کردن کتاب‌ها و فرستادن پیامبران از سوی خدای پاک و منزه هیچ معنایی باقی نمی‌ماند؛ و همواره وعده‌ها و هشدارها، و بیم دادن‌ها و مژده بخشیدن‌ها از هرگونه وجهِ درستی و واقعیت خالی خواهد بود؛ پس این همه کوشش و تلاش پس از حتمی شدن عذاب و قطعی گشتن فساد، چه چیزی را می‌خواست سامان بخشد؟!
و اگر فرض شود کسانی با عمل به شریعت‌های پیشین به کمال رسیده‌اند (و چه بسیار پیامبران و عالمان الهی از امت‌های گذشته که چنین بودند، همچون پیامبر گرامی ابراهیم و موسی (ع) و دیگران) و پیش از درک دوران فدا درگذشته‌اند، به نظر شما چه شده است؟ آیا به گمان شما پروندهٔ زندگی‌شان به شقاوت پایان یافت یا به سعادت؟ و مرگ و سرای آخرت با چه چیزی به استقبال آنان رفت؟ آیا با کیفر و هلاکت از آنان پیشواز کرد، یا با پاداش و زندگی سعادتمندانه؟
در حالی که مسیح تصریح می‌کند تنها برای نجات گناهکاران و خطاکاران فرستاده شده است و صالحان و نیکوکاران نیازی به آن ندارند؟ [یادداشت منبع: ۱) «فتقمقم الفريسيون و الكتبة على تلاميذه قائلين لما تأكلون و تشربون مع العشارين و الخطاة أجابهم يسوع قائلا لا يحتاج الأصحاء إلى الطبيب لكن المرضى لم آت لأدعو الصديقين لكن الخطاة إلى التوبة إنجيل لوقا-الإصحاح الخامس.» (پس فریسیان و کاتبان به شاگردان او اعتراض کرده، گفتند: چرا با باج‌گیران و گناهکاران می‌خورید و می‌آشامید؟ عیسی در پاسخ به آنان گفت: تندرستان نیازی به طبیب ندارند، بلکه بیماران نیازمندند؛ نیامده‌ام تا درستکاران، بلکه گناهکاران را به توبه فراخوانم. انجیل لوقا، باب پنجم).] و کوتاه سخن آنکه برای تشریع شریعت‌های الهی و وضع احکام دینی پیش از فدای مسیح، هیچ هدف درستی باقی نمی‌ماند تا آن را از بیهودگی و گزاف بودن بازدارد؛ و برای این کارِ شگفت‌آور از سوی خداوند (که بلندمرتبه و پاک است) توجیه درستی نیست، مگر آنکه گفته شود: خدای متعال می‌دانست که اگر مانعِ گناه آدم برطرف نشود، هرگز هیچ‌یک از این تشریع‌ها به کارش نمی‌آید و سودی نخواهد داشت، و این شریعت‌ها را تنها از باب احتیاط تشریع فرمود، به این امید که روزی در رفع این مانع توفیق یابد و پس از آن، میوهٔ شریعت‌گذاری خود را بچیند و در آن هنگام به هدف خود برسد و به خواسته‌اش دست یابد؛ پس آنچه را تشریع کرد، با پنهان داشتن حقیقت از پیامبران و مردم تشریع نمود، و این نکته را پوشیده داشت که در اینجا مانعی وجود دارد که اگر برطرف نشود، تلاش‌های همهٔ پیامبران و مؤمنان ناکام می‌ماند و شریعت‌ها بیهوده هدر می‌رود، و در عین حال چنین وانمود کرد که این تشریع و دعوت کاملاً جدی و واقعی است!
پس هم مردم را فریب داد و هم خود را: فریب دادن مردم با این وانمودسازی بود که عمل به شریعت‌ها آمرزش و سعادتشان را تضمین می‌کند؛ و فریب دادن خود بدین سبب بود که قانون‌گذاریِ دین، پس از برطرف شدن مانع به وسیلهٔ فدا، دوباره امری می‌گشت بیهوده و بی‌اثر در سعادت مردم؛ همان‌گونه که بدون برطرف شدن آن مانع نیز هیچ اثری برای آن نبود. این است وضعیت تشریعِ دین پیش از فرا رسیدن زمان فدا و تحقق یافتن آن!
اما در زمان فدا و پس از آن، بیهوده‌شدنِ قانون‌گذاری، دعوت دینی و هدایت الهی، روشن‌تر و آشکارتر است؛ زیرا پس از برطرف شدن پیامد گناهِ [نخستین] و حتمی‌شدن فرود آمدن آمرزش و رحمت بر همه مردم — چه مؤمن و چه کافر، چه نیکوکار و چه بدکار — دیگر ایمان به معارفِ حق و انجام دادن کارهای شایسته چه فایده‌ای دارد؟ در حالی که هیچ تفاوتی میان پرهیزگارترینِ پرهیزگاران و تیره‌بخت‌ترینِ بدکاران نیست: با باقی‌ماندن آن گناه، هر دو در هلاکت ابدی شریک‌اند، و با برداشته‌شدنش از راه فدا، هر دو در رحمتِ حتمی سهیم خواهند بود؛ در حالی که فرض بر این است که اگر فدا نبود، هیچ کار شایسته‌ای در رفع آن گناه سودی نمی‌بخشید.
اگر گفته شود: فدا تنها در حق کسی سودمند است که به مسیح ایمان آورده باشد، پس دعوت دینی ثمربخش است؛ همان‌گونه که مسیح در بشارت خود به صراحت می‌گوید: [یادداشت منبع: ۱) «أقول لكم إن كل من اعترف لي قدام الناس فابن الإنسان يعترف به أيضا.قدام ملائكه الله، و من أنكرني قدام الناس أنكره أيضا قدام ملائكه الله،و كل من يقول كلمه في ابن الإنسان يغفر له و من يجدف علي روح القدس لا يغفر له» إنجیل لوقا-الإصحاح الثانی عشر (به شما می‌گویم: هر کس پیش روی مردم به من اعتراف کند، پسر انسان نیز پیش روی فرشتگان خدا به او اعتراف خواهد کرد؛ و هر کس مرا پیش روی مردم انکار کند، پیش روی فرشتگان خدا انکار خواهد شد؛ و هر کس سخنی درباره پسر انسان بگوید آمرزیده می‌شود، اما کسی که به روح‌القدس کفر گوید آمرزیده نخواهد شد؛ انجیل لوقا، باب دوازدهم)].
در پاسخ گفته می‌شود: گذشته از آنکه این سخن با کلام یوحنا در رساله‌اش — که پیش‌تر بدان اشاره شد — منافات دارد، تمام اصول و آموزه‌های گذشته را نیز ویران می‌کند؛ زیرا از میان همه انسان‌ها — از آدم گرفته تا پس از او — در دایره رستگاری و رهایی جز گروهی اندک باقی نمی‌ماند، و آنان فقط کسانی هستند که به مسیح و روح‌القدس ایمان آورده‌اند، بلکه تنها یکی از فرقه‌های گوناگونشان که در اصول با یکدیگر اختلاف دارند؛ و دیگران همگی در هلاکت همیشگی باقی می‌مانند! کاش می‌دانستم فرجام کارِ پیامبران گرامیِ پیش از مسیح و سرنوشت مؤمنان از امت‌هایشان به کجا می‌رسد؟ و دعوتی که با کتاب و احکام آوردند، به چه صفتی توصیف می‌شود: به راستی یا به دروغ؟ در حالی که انجیل‌ها، تورات و دعوت آن را تصدیق می‌کنند، با آنکه در تورات هیچ دعوتی به ماجرای روح‌القدس و فدا وجود ندارد! آیا انجیل‌ها چیزی را تصدیق می‌کنند که راست است یا چیزی را که دروغ است؟
اگر گفته شود: کتاب‌های آسمانیِ پیشین تا آنجا که ما می‌دانیم به مسیح بشارت می‌دهند، و این کار از سوی آنها دعوتی اجمالی به سوی مسیح به شمار می‌رود، هرچند چگونگی فرود آمدن و فداکاری‌اش را به تفصیل بیان نکرده باشند؛ بنابراین خداوند همواره پیامبرانش را به ظهور مسیح بشارت می‌داده است تا به او ایمان بیاورند و به آنچه او در آینده انجام خواهد داد دل‌خوش دارند.
در پاسخ گفته می‌شود: اولاً، ادعای چنین بشارتی پیش از موسی، گمانه‌زنی درباره غیب و سخنِ بدون علم است؛ گذشته از آن، چنین بشارتی اگر هم وجود می‌داشت، تنها بشارت به نجات و رهایی بود، نه دعوت به ایمان‌آوردن و گرویدن به آیین او. ثانیاً: این سخن، اشکالِ بیهوده‌بودنِ دعوت در فروع دین — یعنی اخلاق و اعمال — را حتی از سوی خود مسیح برطرف نمی‌کند، در حالی که انجیل‌ها از این تعالیم آکنده‌اند. ثالثاً: اشکالِ گناهِ نخستین و نقض هدف الهی همچنان به قوت خود باقی است؛ زیرا خدای متعال انسان‌ها را آفرید تا بر همه آنان رحمت آورد و نعمت و سعادت را بر همگان بگستراند، اما کار به کیفر، خشم الهی و هلاکت ابدیِ همه آنها انجامید، مگر گروهی اندک از آنان.
این گوشه‌ای از دلایل عقلیِ بطلان این اندیشه است، و قرآن کریم نیز آن را تأیید می‌کند و بر همین مبنا پیش می‌رود؛ خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِي أَعْطيٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَديٰ» (طه: ۵۰)؛ «[همان کسی] که به هر چیزی آفرینش [درخور] آن را عطا کرد، سپس هدایتش نمود». پس روشن ساخت که هر چیزی به سوی غایت خود و آنچه با هستی‌اش می‌طلبد، هدایت شده است. و این هدایت، هم هدایت تکوینی (نظام آفرینش) و هم هدایت تشریعی (دستورهای دینی) را دربرمی‌گیرد؛ بنابراین سنّت الهی بر گسترش هدایت جاری است، و هدایت دینیِ انسان نیز بخشی از آن به شمار می‌آید.
سپس خدای متعال می‌فرماید — و این نخستین هدایت دینی است که هنگام فرود آوردن آدم و همراهانش از بهشت به آنان ابلاغ فرمود —: «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰايَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (بقره: ۳۹)؛ «گفتیم: همگی از آن فرود آیید؛ پس هرگاه هدایتی از سوی من برای شما آمد، کسانی که از هدایتم پیروی کنند، نه بیمی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین می‌شوند؛ و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ انگاشتند، اهل آتش‌اند و در آن جاودان خواهند بود». و آنچه این آیه دربردارد، به منزله خلاصه‌ای از همه تفاصیلِ شریعت‌ها تا روز قیامت است؛ زیرا در آن، قانون‌گذاری و وعده و هشداری قطعی و تردیدناپذیر بیان شده است؛ و خدای متعال [نیز چنین] فرموده است:
«الْحَقَّ أَقُولُ» (ص: ۸۴)؛ «حق را می‌گویم». و خدای متعال می‌فرماید: «مٰا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَ مٰا أَنَا بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِيدِ» (ق: ۲۹)؛ «سخن نزد من تغییر نمی‌یابد، و من هرگز به بندگان ستمکار نیستم». پس روشن ساخت که او در آنچه بدان تصمیمی قطعی گرفته تردید نمی‌کند، و آنچه را گذرانده و به اجرا گذاشته نقض نمی‌نماید؛ از این‌رو هر چه را حکم کند، همان را به انجام می‌رساند و قطعاً همان را انجام می‌دهد که گفته است. بنابراین کار او از مسیری که بر آن اراده کرده منحرف نمی‌شود؛ نه از جانب خودِ او—بدین‌گونه که چیزی را بخواهد و سپس در انجامش مردد گردد، یا آن را بخواهد و بعد نظرش دگرگون شود (بداء رخ دهد) و انجامش ندهد—و نه از جانب غیر او، بدین‌گونه که چیزی را بخواهد، بدان قطعیت دهد و بر آن عزم کند، اما مانعی عقلی جلویش را بگیرد یا در مسیرِ عمل مشکلی پیش آید که مانعش شود؛ چرا که همهٔ این‌ها ناشی از چیرگیِ چیره شونده‌ای و غلبهٔ مانعی بیرونی است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَليٰ أَمْرِهِ» (یوسف: ۲۱)؛ «و خدا بر کار خویش چیره است». و خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ» (طلاق: ۳)؛ «بی‌گمان خدا کار خود را به انجام می‌رساند». و خدای متعال در حکایت از موسی می‌فرماید: «قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتٰابٍ لاٰ يَضِلُّ رَبِّي وَ لاٰ يَنْسيٰ» (طه: ۵۲)؛ «گفت: علم آن نزد پروردگار من در کتابی [ثبت] است؛ پروردگارم نه گمراه می‌شود و نه فراموش می‌کند». و خدای متعال می‌فرماید: «الْيَوْمَ تُجْزىٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ لاٰ ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِيعُ الْحِسٰابِ» (مؤمن: ۱۷)؛ «امروز هر کسی به [سزای] آنچه کسب کرده جزا داده می‌شود؛ امروز هیچ ستمی نیست؛ همانا خدا سریع‌الحساب است».
این آیات و نظایر آنها دلالت دارند بر اینکه خدای متعال آفریدگان را آفرید و هرگز از کارشان غافل نبود، و بر هیچ‌یک از اموری که از آنان پدید خواهد آمد ناآگاه نبود، و از آنچه انجام داد پشیمان نگشت؛ سپس شریعت‌ها را برای آنان تشریع فرمود، تشریعی جدی و قاطع، بدون هیچ شوخی، و نه از روی ترسی و نه امیدی. سپس او هر صاحب‌عملی را به عملش جزا می‌دهد: اگر خیر باشد پاداش خیر، و اگر شر باشد کیفر شر؛ بیآنکه چیره‌شونده‌ای بر خدای متعال چیره گردد، یا حاکمی بر او حکم براند—خواه از طریق شریک، یا فدیه، یا دوستی، یا شفاعتی بدون اذن او؛ چرا که همهٔ این‌ها با مالکیت مطلق او بر همهٔ آفریدگانش ناسازگار است.
دهم: سخنی که مسیحیان دربارهٔ مسئلهٔ «فداء» (فدیه دادن و قربانی شدنِ عیسی برای بخشش گناهان) گفته‌اند؛ حقیقت فداء این است که اثر ناگواری—همچون کشته شدن یا نابودی—دامنگیر انسان یا جان و مال وابسته به او شود، و برای مصون ماندن از آن اثر ناگوار، چیزی دیگر—هر چه باشد—جایگزینش گردد؛ همان‌گونه که انسان، اسیر را با دادن جان یا مال فدیه می‌دهد و آزاد می‌سازد، و جرایم و جنایات با پرداخت اموال فدیه داده می‌شوند. این بدل و عوض را «فدیه» و «فداء» می‌نامند. بنابراین فدیه دادن نوعی معامله است که به سبب آن، حق و سلطهٔ صاحب‌حق از «فدیه‌داده‌شده» سلب می‌گردد و به خودِ «فدیه» منتقل می‌شود، و بدین‌وسیله آن شخص از گرفتار شدن به شر نجات می‌یابد.
از اینجا آشکار می‌شود که فداء در آنچه به خدای پاک و منزه مربوط است نامعقول می‌باشد؛ زیرا سلطنت الهی—برخلاف سلطنتِ وضعی و اعتباریِ انسانی (قراردادی)—سلطنتی حقیقی و واقعی است که تبدیل نمی‌پذیرد و منصرف ساختنِ آن ناممکن است. چرا که اشیا با ذات و آثارشان، موجود و قائم به خدای پاک و منزه هستند؛ و چگونه می‌توان دگرگونیِ واقعیت را از آنچه هست تصور کرد؟! چنین چیزی امری است که تعقل آن نیز ممکن نیست، تا چه رسد به اینکه واقع شدنش شدنی باشد. این بر خلاف مِلک، سلطنت، حق و مانند این‌هاست که میان ما افراد جامعه جریان دارد؛ زیرا این امور و نظایرشان، مسائلی اعتباری و قراردادی هستند که زمامشان به دست خود ماست؛ ما افراد گردآمده در اجتماع، گاهی آنها را باطل می‌کنیم و گاهی بنا بر تغییر مصالحمان در زندگی و معیشت، تغییرشان می‌دهیم (رجوع کنید به بحث گذشته در تفسیر این کلام خدای متعال که می‌فرماید: «مٰالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» (حمد: ۴)، و سخن خدای متعال که می‌فرماید: «قُلِ اللّٰهُمَّ مٰالِكَ الْمُلْكِ» [تا پایان آیه] (آل عمران: ۲۶)).
خدای پاک و منزه فدیه (فدا شدن برای رهایی دیگری) را به‌ویژه در این کلام خود نفی کرده است: «فَالْيَوْمَ لاٰ يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَهٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوٰاكُمُ النّٰارُ» (حدید: ۱۵؛ پس امروز نه از شما فدیه‌ای پذیرفته می‌شود و نه از کسانی که کفر ورزیدند؛ جایگاهتان آتش است). و پیش از این گذشت که از همین قبیل است سخن مسیح در آنچه خدای متعال از او بازگو می‌فرماید: «وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ يٰا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلٰهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَكَ مٰا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مٰا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ -إلي أن قال- مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مٰا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُكَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» (مائده: ۱۱۸؛ و آنگاه که خدا فرمود: ای عیسی پسر مریم، آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را به جای خدا دو معبود بگیرید؟ گفت: پاک و منزهی تو، مرا نرسد چیزی بگویم که به حق سزاوارش نیستم... -تا آنجا که گفت- به آنان جز آنچه فرمانم دادی نگفتم: اینکه خدا، پروردگار من و پروردگار خود را بپرستید؛ و تا زمانی که در میانشان بودم بر آنان گواه بودم، و چون جانم را برگرفتی، خودت بر آنان مراقب بودی و تو بر هر چیزی گواهی؛ اگر عذابشان کنی، همانا بندگان تواند و اگر بیامرزیشان، بی‌گمان تو خود شکست‌ناپذیر و سنجیده‌کاری). زیرا این سخن او: «وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ إلخ» (و تا وقتی در میانشان بودم بر آنان گواه بودم...) بدین معناست که من در قبال آنان هیچ شأن و نقشی نداشتم جز آنچه تو بر دوشم نهادی و مقرر فرمودی، و آن رساندن پیام و گواهی بر اعمال بود تا زمانی که در میانشان به سر می‌بردم. اما نابودی و نجاتشان، و عذاب و آمرزش آنان، تنها به دست توست؛ بیآنکه چیزی از این امور به من پیوند داشته باشد یا مرا در آن نقشی باشد تا در برابر تو چیزی به سودشان در اختیار داشته باشم و بدان وسیله آنان را از عذابت یا چیرگی‌ات بر ایشان رهایی بخشم. در این سخن، فدیه نفی شده است؛ زیرا اگر فدیه‌ای در کار بود، بیزاری‌جستن او از اعمال آنان و واگذاریِ یکجای عذاب و مغفرت به خدای پاک و منزه—با نفی هرگونه پیوند میان این دو با خود—درست درنمی‌آمد.
و در معنای این آیات است کلام خدای متعال که می‌فرماید: «وَ اتَّقُوا يَوْماً لاٰ تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَ لاٰ يُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَهٌ وَ لاٰ يُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ يُنْصَرُونَ» (بقره: ۴۸؛ و از روزی پروا کنید که هیچ‌کس چیزی از دیگری را بازنمی‌دارد، و از او شفاعتی پذیرفته نمی‌شود، و تاوانی از او گرفته نمی‌شود، و یاری هم نخواهند شد). و همچنین خدای متعال می‌فرماید: «يَوْمٌ لاٰ بَيْعٌ فِيهِ وَ لاٰ خُلَّهٌ وَ لاٰ شَفٰاعَهٌ» (بقره: ۲۵۴؛ روزی که در آن نه دادوستدی هست، نه پیوند دوستی و نه شفاعتی)، و خدای متعال می‌فرماید: «يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مٰا لَكُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ» (مؤمن: ۳۳؛ روزی که پشت‌کنان می‌گریزید و هیچ پناه‌دهنده‌ای در برابر خدا ندارید). چرا که «عدل» (فدیه و تاوان) در آیهٔ اول، «بیع» در آیهٔ دوم، و «نگهدارنده در برابر خدا» در آیهٔ سوم از چیزهایی هستند که فدیه بر آنها صدق می‌کند؛ بنابراین، نفی آنها همان نفی فدیه است.
آری، قرآن شریف دربارهٔ مسیح، شفاعت را به جای فدیه‌ای که آنان قائلند اثبات کرده است. تفاوت این دو در آن است که شفاعت—چنان‌که بحث آن ذیل فرمودهٔ خدای متعال: «وَ اتَّقُوا يَوْماً لاٰ تَجْزِي» (بقره: ۴۸) گذشت—گونه‌ای آشکار شدنِ قرب شفاعت‌کننده (شفیع) و منزلت او در پیشگاه کسی است که نزد او شفاعت می‌شود (مشفوع‌عنده)؛ بیآنکه شفیع چیزی از جانب او در اختیار داشته باشد، یا مالکیتی و سلطنتی از او کاسته شود، یا حکمش که مجرم آن را نقض کرده و نیز قانون مجازات باطل گردد؛ بلکه شفاعت تنها نوعی دعا و درخواست از جانب شفیع است تا شفاعت‌پذیر—که همان پروردگار است—آن‌گونه که در قلمرو فرمانروایی‌اش رواست تصرف کند. و این تصرفِ روا با وجودِ حقِ مؤاخذه، همان بخششی است که برای مولا رواست؛ با اینکه به دلیل نافرمانی و بر پایهٔ قانون کیفر، حق دارد او را کیفر دهد.
بنابراین، شفیع از مولا می‌خواهد و تقاضا می‌کند که در جایی که بنده به سبب نافرمانی سزاوار عذاب است، عفو و آمرزش را به کار بندد، بیآنکه مالکیت یا سلطنتی از مولا سلب شود. بر خلاف فدیه؛ زیرا فدیه چنان‌که گذشت دادوستدی است که با آن، سلطنت و حق از چیزی به چیز دیگری که همان فدیه است دگرگون می‌شود و شخصِ رهایی‌یافته (مفدی‌عنه) از قلمرو تسلطِ پذیرنده و گیرندهٔ فدیه بیرون می‌رود.
و بر این مطلبی که یاد کردیم، این فرموده دلالت دارد که خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَهَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ» (زخرف: ۸۶؛ و کسانی که جز او می‌خوانند، مالکیتی بر شفاعت ندارند، مگر آن کس که به حق گواهی داد و آنان آگاهند). این آیه در وقوع شفاعت از سوی استثناشدگان صراحت دارد؛ و مسیح (ع) از کسانی بود که به جای خدا خوانده می‌شدند، و قرآن بر این حقیقت تصریح فرموده است. خدا به او کتاب و حکمت آموخته و او در روز قیامت از گواهان است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ يُعَلِّمُهُ الْكِتٰابَ وَ الْحِكْمَهَ» (آل‌عمران: ۴۸؛ «و به او کتاب و حکمت می‌آموزد»)، و به نقل از او می‌فرماید: «وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مٰا دُمْتُ فِيهِمْ» (مائده: ۱۱۷؛ «و تا زمانی که در میانشان بودم، بر آنان گواه بودم»)، و خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً» (نساء: ۱۵۹؛ «و روز قیامت بر آنان گواه خواهد بود»). پس این آیات، همان‌طور که می‌بینی، دلالت دارند بر اینکه مسیح(ع) از شفاعت‌کنندگان است، و پیش‌تر تفصیل این مطلب در تفسیر این سخن خدای متعال گذشت: «وَ اتَّقُوا يَوْماً لٰا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً...» (بقره: ۴۸؛ «و از روزی پروا کنید که هیچ‌کس چیزی از عذاب را از دیگری دفع نمی‌کند...»).
۶. این دیدگاه‌ها از کجا سرچشمه گرفته‌اند؟
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
قرآن این مطلب را نفی می‌کند که مسیح(ع) القاکنندهٔ این آرا و عقاید به آنان و رواج‌دهندهٔ آنها در میانشان بوده باشد؛ بلکه آنان در برابر پیشوایان دینی خود تسلیم شدند و کار را به آنان سپردند، و آنان نیز عقاید بت‌پرستانِ گذشته را به ایشان منتقل ساختند؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «وَ قٰالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاريٰ الْمَسِيحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ يُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰي يُؤْفَكُونَ اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِيَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا يُشْرِكُونَ» («و یهود گفتند: عزیر، پسر خداست؛ و نصارا گفتند: مسیح، پسر خداست. این سخنی است [بی‌پایه] که به دهان می‌آورند و با گفتار کسانی که پیش از این کافر شدند شباهت دارد. خدا نابودشان کند، چگونه [از حق] برگردانده می‌شوند؟! آنان دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را به جای خدا به اربابی گرفتند، در حالی که جز این فرمان نیافته بودند که معبودی یگانه را بپرستند؛ هیچ معبودی جز او نیست، او از آنچه شریکش می‌سازند منزه است»):
(توبه: ۳۱).
و این کافرانی که خدای متعال با سخن خود: «يُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ» (از گفتار کسانی که پیش از این کافر شدند تقلید می‌کنند) به آنان اشاره می‌فرماید، عرب جاهلی و بت‌پرستیِ آنان نیستند که می‌گفتند فرشتگان دختران خدایند؛ زیرا این سخن اهل کتاب که خدا فرزندی دارد، از نظر تاریخی بسیار کهن‌تر از ارتباط و آمیزش آنان با اعراب است، به‌ویژه سخن یهود در این‌باره؛ علاوه بر اینکه ظاهر تعبیرِ «مِنْ قَبْلُ» (از پیش) نشان می‌دهد که آنان در این گفتار بر یهود و نصارا پیشی داشته‌اند؛ گذشته از اینکه رواج بت‌پرستی در دوران جاهلیت نیز از دیگران به اعراب منتقل شده بود و آنان در این زمینه بدعت‌گذار و آغازگر نبودند [یادداشت منبع: ۱) نقل کرده‌اند نخستین کسی که بت‌ها را بر کعبه نهاد و مردم را به پرستش آنها فراخواند، عَمرو بن لُحَیّ بود؛ او در روزگار شاپور ذوالاکتاف بر قومش در مکه سروری یافت و پرده‌داری خانهٔ کعبه را در دست گرفت. سپس به شهر بَلقاء در سرزمین شام سفر کرد و در آنجا گروهی را دید که بت می‌پرستند. از آنان دربارهٔ بت‌ها پرسید و گفتند: این‌ها اربابانی هستند که ما آنها را به شکل اجرام آسمانی و پیکره‌های انسانی ساخته‌ایم؛ از آنها یاری می‌جوییم و یاری می‌شویم، و طلب باران می‌کنیم و باران بر ما می‌بارد. پس از آنان بتی از بت‌هایشان را درخواست کرد و آنان «هُبَل» را به او دادند. او به مکه برگشت و آن را بر کعبه نهاد و مردم را به پرستش آن دعوت کرد. همچنین دو بت «اِساف» و «نائِله» نیز به صورت زن و شوهری همراه او بود؛ پس مردم را به پرستش آن دو و تقرب به خدا به وسیلهٔ آنها فراخواند (این ماجرا در «المِلَل و النِّحَل» و کتاب‌های دیگر ذکر شده است). شگفت آنکه قرآن، نام‌هایی از بت‌های عرب را در داستان نوح و شکایت او از قومش بیان می‌کند؛ خدای متعال به نقل از او می‌فرماید: «و قالوا لا تذرن آلهتكم و لا تذرن ودا و لا سواعا و لا يغوث و يعوق و نسرا» (نوح: ۲۳؛ «و گفتند: هرگز خدایان خود را وامگذارید و به‌ویژه «وَدّ» و «سُواع» و «یَغوث» و «یَعوق» و «نَسر» را رها مکنید»)].
علاوه بر این، بت‌پرستان روم، یونان، مصر، سوریه و هند به اهل کتاب که در فلسطین و پیرامون آن سکونت داشتند نزدیک‌تر بودند و انتقال عقاید و پندارهای دینی از آنان به اهل کتاب آسان‌تر و زمینه‌های این امر فراهم‌تر بود.
بنابراین، مقصود از کافرانی که اهل کتاب در اعتقاد به فرزندیِ خدا از آنان تقلید و پیروی کردند، کسی جز بت‌پرستان کهنِ هند و چین، و بت‌پرستان غرب از جمله روم، یونان و شمال آفریقا نیستند؛ چنان‌که تاریخ نیز از آنان باورهایی نظیر همین پندارهای موجود در میان اهل کتاب (یهود و نصارا) همچون فرزندی، پدری، تثلیث (سه‌گانه‌پرستی)، ماجرای به صلیب کشیده شدن، فدا شدن [فدیه برای گناهان] و جز آن را حکایت می‌کند، و این از حقایق تاریخی است که قرآن شریف بر آن آگاهی و توجه می‌دهد.
همانند آیه‌های گذشته در دلالت بر این حقیقت، سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «قُلْ يٰا أَهْلَ الْكِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِيلِ» (مائده: ۷۷؛ بگو: ای اهل کتاب، در دین خود به ناحق غلوّ نکنید و از خواهش‌های نفسانیِ گروهی پیروی ننمایید که پیش از این گمراه شدند و بسیاری را گمراه کردند و از راه راست منحرف گشتند)؛ زیرا این آیه بیان می‌کند که غلوّ (زیاده‌رویِ) آنان در دین به ناحق، تنها از راه تقلید و پیروی از هوا و هوسِ قومی گمراه پیش از خودشان به میانشان راه یافت.
مراد از «این قوم» نیز دانشمندان یهود (احبار) و راهبان مسیحی نیستند؛ زیرا کلام [قرآن] مطلق است و قیدی ندارد، و نفرموده است: «قومی از شما» و نگفته است: «بسیاری از شما را گمراه کردند». همچنین همان‌طور که گذشت، منظور از آنان عرب‌های دوران جاهلیت نیز نیستند؛ افزون بر این، قرآن آن قوم را با این ویژگی وصف کرده که «بسیاری را گمراه کردند»، یعنی پیشوایانِ گمراهی بودند که دیگران از آنان پیروی و تقلید می‌کردند (به صیغهٔ مفعول در هر دو، یعنی مورد تقلید و پیروی بودند)، در حالی که عرب در آن روزگار جز گروهی اندک، ستمدیده و بی‌سواد (امّی) نبودند و علم، تمدن و پیشرفتی نداشتند تا دیگر ملت‌ها مانند فارس، روم، هند و جز آنها در آن امور از ایشان پیروی کنند.
بنابراین مراد از این قومِ یادشده، جز بت‌پرستان چین، هند و غرب نیست، همان‌گونه که پیش‌تر گذشت.
۷. کتابی که اهل کتاب به آن منسوب‌اند چیست و چگونه است؟
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
روایات هرچند مجوس (زرتشتیان) را در شمار اهل کتاب آورده‌اند، و لازمه‌اش این است که کتاب ویژه‌ای داشته باشند یا به یکی از کتاب‌هایی منتسب باشند که قرآن از آنها یاد می‌کند ــ مانند کتاب نوح، صحیفه‌های ابراهیم، تورات موسی، انجیل عیسی و زبور داود ــ، اما قرآن به وضعیت آنان نمی‌پردازد و کتابی را به آنان نسبت نمی‌دهد. آنچه نیز نزد خودِ آنان با نام «اوستا» هست، نامی از آن در قرآن نیامده است، و خودِ آنان نیز نام و نشانی از دیگر کتاب‌ها نزد خویش ندارند.
و قرآن هر جا تعبیر «أَهْلَ الْكِتٰابِ» (اهل کتاب) را به کار می‌برد، مرادش از آن یهودیان و مسیحیان است، به سبب همان کتابی که خداوند بر آنان نازل فرموده بود.
و آنچه از کتاب‌های مقدس نزد یهودیان است، سی و پنج کتاب است: از جمله تورات موسی که مشتمل بر پنج سِفْر (بخش) است [پاورقی: ۱) و آنها عبارت‌اند از: سِفر آفرینش (پیدایش)، سِفر خروج، سِفر احبار (لاویان)، سِفر اعداد و سِفر استثناء (تثنیه).]؛ و از جمله دوازده کتاب از تاریخ‌نگاران [پاورقی: ۲) و آنها عبارت‌اند از: کتاب یوشع، کتاب داوران (قضات) بنی‌اسرائیل، کتاب راعوث (روت)، سِفر اول سموئیل و سِفر دوم آن، سِفر اول پادشاهان (ملوک) و سِفر دوم آن، سِفر اول اخبار ایام (تواریخ) و سِفر دوم آن، سِفر اول عزرا و سِفر دوم آن، و سِفر استر.]؛ و از جمله کتاب ایوب؛ و از جمله زبور داود؛ و از جمله سه کتاب برای سلیمان [پاورقی: ۳) و آنها عبارت‌اند از: کتاب امثال (مثل‌ها) و کتاب تسبیح التسابیح (غزل غزل‌ها).]؛ و از جمله هفده کتاب از کتاب‌های نبوت‌ها [پاورقی: ۴) و آنها عبارت‌اند از: کتاب نبوت اشعیا، کتاب نبوت ارمیا، مراثی ارمیا، کتاب حزقیال، کتاب نبوت دانیال، کتاب نبوت هوشع، کتاب نبوت یوئیل، کتاب نبوت عاموس، کتاب نبوت عویذیا (عوبدیا)، کتاب نبوت یونس (یونان)، کتاب نبوت میخا، کتاب نبوت ناحوم، کتاب نبوت حیقوق (حبقوق)، کتاب نبوت صفونیا (صفنیا)، کتاب نبوت حجی، کتاب نبوت زکریا و کتاب نبوت ملاخیا (ملاکی).].
و قرآن از میان این‌ها جز تورات موسی و زبور داود (ع) را یاد نکرده است.
و آنچه از کتاب‌های مقدس نزد مسیحیان است، انجیل‌های چهارگانه است: انجیل متی، انجیل مرقس، انجیل لوقا و انجیل یوحنا؛ و از جمله کتاب اعمال رسولان؛ و از جمله شماری رساله [پاورقی: ۵) و آنها عبارت‌اند از: چهارده رساله از پولس، یک رساله از یعقوب، دو رساله از پطرس، سه رساله از یوحنا و یک رساله از یهودا.]؛ و از جمله رؤیای یوحنا (مکاشفه).
و قرآن هیچ‌یک از این کتاب‌های مقدسِ ویژهٔ مسیحیان را یاد نکرده، جز آنکه یادآور شده است کتابی آسمانی وجود دارد که خداوند آن را بر عیسی بن مریم نازل فرمود و «انجیل» نامیده می‌شود؛ و آن یک انجیل است نه چندین انجیل. مسیحیان نیز هرچند آن را نمی‌شناسند و بدان اعتراف ندارند، اما در سخنان در سخنان پیشوایانشان، پاره‌گفته‌هایی پراکنده هست که دربردارندهٔ این اعتراف است که مسیح کتابی به نام انجیل داشته است [یادداشت منبع: ۱) در نامهٔ پولس به غلاطیان، باب اول آمده است: «إني أتعجب أنكم تنتقلون هكذا سريعا عن الذي دعاكم بنعمة المسيح إلى إنجيل آخر ليس هو آخر غير أنه يوجد قوم يزعجونكم و يريدون أن يحولوه أي يغيروه»؛ یعنی «من در شگفتم که چگونه به این زودی، از آنکه شما را به فیض مسیح فراخوانده است، به‌سوی انجیلی دیگر بازمی‌گردید؛ درحالی‌که انجیل دیگری وجود ندارد، جز اینکه گروهی شما را پریشان‌حال می‌کنند و می‌خواهند آن را دگرگون سازند». و نجّار در «قصص الأنبیاء» به این عبارت و مواردی از سخنان پولس در نامه‌هایش استشهاد کرده است بر اینکه غیر از این چهار انجیل، انجیلی بوده است که «انجیل مسیح» نامیده می‌شده است].
با این همه، قرآن خالی از این اشاره نیست که بخشی از تورات راستین در میان آنچه نزد یهود است وجود دارد و نیز بخشی از انجیل راستین در دست مسیحیان هست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَ عِنْدَهُمُ التَّوْرٰاهُ فِيهٰا حُكْمُ اللّٰهِ» (مائده: ۴۳؛ «و چگونه تو را به داوری می‌طلبند، در حالی که تورات نزد آنان است و در آن حکم خدا وجود دارد؟!»)، و خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنَ الَّذِينَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاريٰ أَخَذْنٰا مِيثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُكِّرُوا بِهِ» (مائده: ۱۴؛ «و از کسانی که گفتند ما نصرانی هستیم، پیمانشان را گرفتیم؛ ولی بخشی از آنچه را بدان تذکر داده شده بودند فراموش کردند»)، و دلالت این دو آیه روشن است.
۱. داستان توراتِ کنونی:
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
بنی‌اسرائیل همان اسباط (قبایل و نوادگان) از خاندان یعقوب‌اند که در آغاز، مانند قبیله‌های بادیه‌نشین زندگی می‌کردند. سپس فرعون‌ها آنان را به مصر کوچاندند و همچون بردگان و اسیران با آنان رفتار می‌کردند، تا آنکه خداوند به دست موسی، آنان را از فرعون و کردارش رهایی بخشید.
آنان در روزگار موسی مسیر زندگی را با رهبری پیشوا سپری می‌کردند که آن پیشوا موسی و پس از وی یوشع(ع) بود. سپس مدتی امورشان را «داوران» اداره می‌کردند؛ مانند ایهود، جدعون و دیگران.
پس از آن، دوران پادشاهی در میانشان آغاز شد؛ نخستین پادشاه آنان شائول بود که قرآن شریف او را «طالوت» نامیده است، و پس از او داود و سپس سلیمان به پادشاهی رسیدند.
سپس قلمرو پادشاهی دچار دودستگی شد و قدرتشان تجزیه گشت؛ با این همه، پادشاهان فراوانی — افزون بر سی پادشاه — در میانشان حکومت کردند؛ همچون رحبعام، ابیام، یربعام، یهوشافاط، یهورام و دیگران.
پس از این انقسام، قدرت آنان پیوسته رو به ضعف نهاد تا آنکه پادشاهان بابل بر آنان چیره شدند و اورشلیم (همان بیت‌المقدس) را تصرف کردند. این رویداد در حدود سال ششصد پیش از میلاد مسیح رخ داد و پادشاه بابل در آن روزگار، بخت‌نصر (نبوکدنصر) بود. سپس یهودیان از فرمان او سر برتافتند و او سپاهیانش را به‌سوی آنان روانه ساخت؛ سپاهیان شهر را به محاصره درآوردند و سپس آن را فتح کردند، خزانه‌های پادشاهی و گنجینه‌های هیکل (معبد یا همان مسجد اقصی) را به یغما بردند و نزدیک به ده‌هزار تن از توانگران، قدرتمندان و اهل حرفه و صنعت آنان را گرد آوردند و به بابل بردند و در آن دیار، جز ناتوانان و بینوایان کسی را باقی نگذاشتند. بخت‌نصر «صدقیا» — که آخرین پادشاه بنی‌اسرائیل بود — را به پادشاهی بر آنان گمارد، به این شرط که مطیع بخت‌نصر باشد.
اوضاع نزدیک به ده سال بر همین منوال گذشت تا آنکه صدقیا اندکی توان و شوکت یافت و پیوندهایی با یکی از فرعون‌های مصر برقرار کرد؛ در نتیجه گردن‌کشی نمود و از اطاعت بخت‌نصر سر باز زد.
این سرپیچی، بخت‌نصر را سخت به خشم آورد؛ از این رو سپاهیان را به‌سوی آنان گسیل داشت و شهرهایشان را به محاصره کشید. یهودیان در دژها سنگر گرفتند و این تحصن نزدیک به یک سال و نیم به درازا کشید تا آنکه قحطی و بیماری وبا در میانشان پدیدار شد.
و بخت‌نصر بر محاصره پافشاری کرد تا آنکه قلعه‌ها را گشود، و این در سال ۵۸۶ پیش از میلاد بود. او مردمشان را کشت، دیارشان را ویران ساخت، و [سپاهیانش] خانهٔ خدا (بیت‌المقدس) را خراب کردند، هر نشانه و علامت دینی را از میان بردند، و هیکل (معبد سلیمان) را به تلی از خاک بدل ساختند؛ و در این هنگام، تورات و تابوت (صندوق عهد) که تورات در آن نهاده می‌شد، ناپدید و مفقود گردید.
و اوضاع نزدیک به پنجاه سال به همین حال باقی ماند؛ آنها در بابل ساکن بودند و از کتابشان هیچ نام و نشانی نبود، و از مسجد و دیارشان جز تل‌ها و تپه‌هایی بر جای نمانده بود.
سپس هنگامی که کوروش، از پادشاهان فارس، بر تخت پادشاهی نشست و ماجرای او با بابلیان رخ داد، بابل را فتح کرد و وارد آن شد، اسیران بنی‌اسرائیل در بابل را آزاد ساخت. عزرای معروف از مقربان درگاه او بود، ازاین‌رو کوروش او را بر بنی‌اسرائیل فرمانروا کرد و به او اجازه داد تا کتابشان، تورات، را برایشان بنویسد، هیکل (معبد) را برای آنان بازسازی کند، و ایشان را به شیوه و آیین نخستینشان بازگرداند. بازگشت عزرا به همراه آنان به بیت‌المقدس در سال ۴۵۷ پیش از میلاد رخ داد؛ و پس از آن، عزرا کتاب‌های عهد عتیق را گردآوری و تصحیح کرد، و این همان توراتی است که امروزه رواج دارد [پاورقی: برگرفته از قاموس کتاب مقدس تألیف مستر هاکس آمریکایی همدانی و دیگر منابع تاریخی].
با دقت و تأمل در این داستان درمی‌یابی که سند توراتِ رایجِ امروز گسسته است، و به موسی(ع) پیوند نمی‌خورد مگر تنها از طریق یک نفر (یعنی عزرا)؛ فردی که نخست، او را به درستی نمی‌شناسیم؛ دوم، از چگونگی آگاهی و ژرفای دانشش بی‌خبریم؛ سوم، میزان امانت‌داری‌اش را نمی‌دانیم؛ چهارم، روشن نیست آنچه را از بخش‌های تورات گرد آورده از کجا برگرفته است؛ و پنجم، معلوم نیست بر پایهٔ چه سندی خطاهای رخ‌داده یا شایع را تصحیح کرده است.
این رویدادِ شوم پیامدِ شوم دیگری نیز در پی داشت، و آن انکار وجود موسی و وقایع مربوط به او از سوی شماری از پژوهشگران و مورخان غربی است؛ آنان گفته‌اند او شخصیتی خیالی است، همان‌گونه که نظیر این سخن دربارهٔ مسیح، عیسی بن مریم(ع)، نیز مطرح شده است. اما پذیرش چنین سخنی برای هیچ مسلمانی ممکن نیست، زیرا قرآن شریف به وجود او(ع) تصریح کرده و بر آن تأکید ورزیده است.
اشاره
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
یهودیان به تاریخ قوم خود و ثبت رویدادهای برجسته‌ای که در دوران‌های گذشته بر آنان رفته است توجه فراوان دارند؛ با این حال، اگر کتاب‌ها و نوشته‌هایشان را جست‌وجو کنی، نام و یادی از مسیح، عیسی بن مریم(ع)، در آنها نمی‌یابی: نه از چگونگی ولادتش، نه از ظهور و دعوتش، نه از سیره و نشانه‌ها (معجزاتی) که خداوند به دست او آشکار کرد، و نه از سرانجام زندگی‌اش از قبیل مرگ، کشته شدن، بر صلیب رفتن یا جز این‌ها. به راستی علت این امر چیست؟ و چه چیز باعث شده است که کار او بر ایشان پوشیده بماند، یا خودشان ماجرای او را پنهان دارند؟
و قرآن از آنان یاد می‌کند که به مریم تهمت ناپاک‌دامنی زدند و در ماجرای ولادت عیسی بهتانی بزرگ بر او بستند، و ادعا کردند که عیسی را کشته‌اند؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ بِكُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَليٰ مَرْيَمَ بُهْتٰاناً عَظِيماً وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ يَقِيناً» (نساء: ۱۵۷)؛ «و [همچنین] به‌خاطر کفرشان و تهمت بزرگی که بر مریم زدند، و این سخنشان که: "ما مسیح، عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم!"، در حالی که نه او را کشتند و نه به صلیب کشیدند، بلکه امر بر آنان مشتبه شد؛ و بی‌گمان کسانی که دربارهٔ او اختلاف کردند، در شکی سخت از آن به سر می‌برند و هیچ دانشی بدان ندارند جز پیروی از گمان؛ و به یقین او را نکشتند».
آیا این ادعای آنان مستند به سخنی رایج در میان خودشان بود که آن را در زمرهٔ داستان‌های قومی‌شان بازگو می‌کردند، بیآنکه در کتابی ثبت شده باشد؟ در میان هر ملتی سخنان رایجی از واقعیت‌ها و افسانه‌ها وجود دارد که تا به منابع درست و استوار نرسد، اعتباری ندارد.
یا اینکه یادکردِ پیاپیِ مسیح و ولادت، ظهور و دعوتش را از مسیحیان شنیدند و آن را دهان‌به‌دهان از ایشان گرفتند، و سپس به مریم بهتان زدند و ادعای قتل مسیح را پیش کشیدند؟ هیچ راهی برای روشن شدن چیزی [در این باره] وجود ندارد، از این امور؛ جز اینکه قرآن ـ چنان‌که با تأمل در آیهٔ پیشین آشکار می‌شود ـ صریحاً جز ادعای قتل را به آنان نسبت نمی‌دهد، نه به‌صلیب‌کشیدن را؛ و یادآور می‌شود که آنان در این‌باره در تردیدند و اختلافی در میان است! [۱) قاموس کتاب مقدسِ مستر هاکس، مدخل «متی»].
انجیل‌های چهارگانه
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
لوقا انجیل خود را پس از انجیل مرقس، و آن هم پس از درگذشت پطرس و پولس نوشت. جمعی از دانشمندان تصریح کرده‌اند که انجیل او مانند دیگر انجیل‌ها کتابی الهامی (وحیانی) نیست [پاورقی: ۳) در آغاز انجیل لوقا آمده است: «لأجل أن كثيرين راموا كتب قصص الأمور التي نحن بها عارفون كما عهد إلينا أولئك الأولون الذين كانوا من قبل معاينين و كانوا خداما للكلمه رأيت أنا أيضا إذ كنت تابعا لكل شيء بتحقيق أن أكتب إليك أيها العزيز تأويلا» (از آنجا که بسیاری کوشیدند سرگذشت اموری را که ما بدان‌ها آگاهی داریم بنگارند، همان‌گونه که آن نخستین شاهدان عینی و خادمان کلمه به ما سپردند، من نیز پس از بررسی دقیق همهٔ رویدادها، صلاح دیدم شرحی به ترتیب برای تو بنویسم ای عزیز گرامی). دلالت این عبارت بر اینکه کتاب، اثری تحقیقی و غیرالهامی است کاملاً آشکار است. این نکته از مستر کِدل در رسالهٔ «الإلهام» نیز نقل شده است. جروم نیز تصریح کرده است که برخی از پیشینیان در دو باب نخست انجیل لوقا تردید داشتند، و این دو باب در نسخهٔ فرقهٔ مارسیونی وجود نداشته است. اکهورن نیز در صفحهٔ ۹۵ کتابش با قاطعیت گفته است که فقرات ۴۳ تا ۴۷ از باب ۲۲ انجیل لوقا الحاقی است؛ او همچنین در صفحهٔ ۶۱ کتابش آورده است: روایات ساختگی با بیان معجزاتی که لوقا گزارش کرده درآمیخته و نویسنده آنها را به شیوهٔ اغراق شاعرانه افزوده است، اما تشخیص راست از دروغ در این زمان دشوار است. سخنِ «كلي مي شيس أن متي و مرقس يتخالفان في التحرير و إذا اتفقا ترجح قولهما علي قول لوقا» (کلی‌میشیس که: متی و مرقس در نگارش اختلاف دارند و هرگاه متفق شوند، سخن آن دو بر سخن لوقا ترجیح دارد) نیز از کتاب «قصص الأنبیاء» تألیف نجار، ص ۴۷۷ نقل شده است.]؛ همان‌طور که عبارتِ آغاز انجیلش نیز بر همین معنا دلالت می‌کند.
و اما دربارهٔ انجیل یوحنا؛ بسیاری از مسیحیان گفته‌اند این یوحنا همان یوحنا پسر زبدی ماهی‌گیر، یکی از دوازده شاگرد (حواریان) است که مسیح او را بسیار دوست می‌داشت [پاورقی: ۴) ر.ک: قاموس الکتاب المقدس، ذیل واژهٔ «یوحنا».].
همچنین نقل کرده‌اند چون «شیرینطوس» و «ابیسیون» و همراهانشان بر این عقیده بودند که مسیح جز انسانی آفریده‌شده نیست و وجود او پیش از وجود مادرش نبوده است، اسقف‌های آسیا و دیگر بزرگان گرد هم آمدند، و در سال ۹۶ میلادی نزد یوحنا رفتند و از او درخواست کردند آنچه را دیگران در انجیل‌های خود نیاورده‌اند بنگارد و جنبهٔ لاهوتی (خدایی) مسیح را به گونه‌ای ویژه تبیین کند. یوحنا نیز نتوانست از برآوردن خواسته‌شان خودداری ورزد [پاورقی: ۱) نویسندهٔ «قصص الأنبیاء» این مطلب را از کتاب جرجس زوین فتوحی لبنانی نقل کرده است.].
دربارهٔ سال نگارش این انجیل نیز سخنان دانشمندان مختلف است: برخی گفته‌اند در سال ۶۵ میلادی تألیف شده، برخی سال ۹۶، و برخی سال ۹۸ را ذکر کرده‌اند.
جمعی از آنان نیز گفته‌اند این انجیل تألیف یوحنای شاگرد (حواری) نیست؛ برخی از آنان معتقدند این کتاب اثر یکی از دانش‌آموختگان مدرسهٔ اسکندریه است [پاورقی: ۲) این مطلب از کتاب «کاتولیک هرالد»، جلد هفتم چاپ سال ۱۸۴۴ م، صفحهٔ ۲۰۵ به نقل از استادلن، در کتاب «قصص الأنبیاء» آمده و در قاموس کتاب مقدس نیز ذیل واژهٔ «یوحنا» به آن اشاره شده است.]. برخی دیگر بر این باورند که کل این انجیل و همچنین رساله‌های یوحنا، نگاشتهٔ خود او نیست، بلکه فردی در آغاز قرن دوم میلادی آن را نوشته و برای اینکه مردم معتبرش بشمارند، به یوحنا نسبت داده است [پاورقی: ۳) چنان‌که از جلد اول کتاب «الفاروق» به نقل از «قصص الأنبیاء» آمده، برتشنیدر این سخن را گفته است.]. دستهای نیز بر آنند که انجیل یوحنا در اصل بیست باب بوده است و کلیسای «افسس» پس از مرگ یوحنا، باب بیست‌ویکم را به آن افزوده است [پاورقی: ۴) همان مدرک.].
این است وضعیت این انجیل‌های چهارگانه؛ و اگر قدر متیقن (بخش قطعی و بی‌تردید) از این اسناد را در نظر بگیریم، سرانجام به هفت تن می‌رسد: متی، مرقس، لوقا، یوحنا، پطرس، پولس و یهودا. اعتماد و تکیهٔ همهٔ آنان به همین چهار انجیل ختم می‌شود، و این چهار انجیل نیز به یکی بازمی‌گردد که کهن‌ترین و نخستینِ آنهاست و آن، انجیل متی است؛ و پیش‌تر گذشت که آن هم ترجمهٔ متنی است که نسخهٔ اصلی‌اش گم شده و معلوم نیست چه کسی آن را ترجمه کرده است، و اصل آن چگونه بوده و آموزه‌اش بر چه پایه‌ای استوار بوده است: آیا بر رسالت مسیح یا بر الوهیت او؟
و این انجیلِ موجود حکایت می‌کند که در میان بنی‌اسرائیل مردی به نام عیسی بن یوسفِ نجار آشکار شد و دعوت به سوی خدا را برپا داشت؛ و مدعی بود که او پسر خداست که بدون پدری بشری زاده شده است، و پدرش او را فرستاده تا با به صلیب کشیده شدن و کشته شدنش، فدیهٔ گناهان مردم باشد. نیز بیان می‌دارد که او مردگان را زنده کرد، نابینای مادرزاد و شخص مبتلا به پیسی (برص) را شفا بخشید، و دیوانگان را با بیرون راندن جن از پیکرشان بهبود داد؛ و دوازده شاگرد داشت که یکی از آنان متی، صاحب همین انجیل، بود. عیسی به آنان برکت بخشید و ایشان را برای دعوت و تبلیغ دین مسیحی فرستاد، و اموری از این قبیل.
این چکیدهٔ آن چیزی است که دعوت مسیحیت — با همهٔ گستردگی‌اش در شرق و غرب زمین — بدان می‌انجامد؛ و این بن‌مایه چیزی فراتر از یک خبرِ واحد (گزارشی با راویِ یگانه و غیرمتواتر) نیست که نام و نشانش مجهول، و اصلِ وجود و اوصافش ناشناخته و مبهم است.
همین سستی و ضعفِ شگفت‌آور در سرآغاز این ماجرا بود که باعث شد برخی از پژوهشگرانِ آزاداندیش اروپایی ادعا کنند مسیح، عیسی بن مریم، شخصیتی خیالی است که پاره‌ای گرایش‌های مذهبی، بر ضد حکومت‌های وقت یا به نفع آنها، تصویرش کرده‌اند. این نظریه با موضوع خرافی دیگری نیز تأیید شد که در تمامی جوانبِ داستان، شباهت تام به آن دارد؛ و آن، ماجرای «کرشنا» (کریشنا) است که آیین بت‌پرستی در هند باستان مدعی است او پسر خدا بود و از مقام لاهوتی (خدایی) خویش فرود آمد و با به صلیب کشیده شدن، جان خود را فدیه ساخت تا مردم را از گناهان و خطاها برهاند؛ دقیقاً و مو به مو («حذو النعل بالنعل») همان‌گونه که دربارهٔ عیسی مسیح ادعا می‌شود (چنان‌که ذکرش خواهد آمد).
و همچنین سبب شد گروهی دیگر از محققانِ نقاد بر این باور بروند که دو شخصیت به نام مسیح وجود داشته‌اند: مسیحِ به صلیب کشیده نشده، و مسیحِ مصلوب (به صلیب کشیده شده)؛ و فاصلهٔ زمانیِ میان آن دو بیش از پنج سده است.
و اینکه تقویم میلادی کنونی — که سالِ حاضرِ ما، سال ۱۹۵۶ (هزار و نهصد و پنجاه و شش) آن است — بر هیچ‌یک از این دو تن منطبق نیست؛ بلکه مسیحِ نخست (به صلیب کشیده نشده) بیش از دویست و پنجاه سال پیش از این مبدأ زمانی بوده و نزدیک به شصت سال زندگی کرده است، و مسیحِ دوم (به صلیب کشیده شده) بیش از دویست و نود سال پس از این مبدأ آمده و حدود سی و سه سال زیسته است [پاورقی: دانشمند و پیشوای فاضل، «بهروز»، در کتابی که به تازگی دربارهٔ بشارت‌های نبوی نگاشته، سخن را در این‌باره به تفصیل آورده است. امیدوارم توفیق یابم بخشی کوتاه از آن را در تفسیر پایان سورهٔ نساء در همین کتاب بگنجانم؛ و در هر حال، آنچه مسلّم و قطعی است (و آنچه از این بحث برای ما اهمیت دارد)، اختلال و بی‌نظمی در تقویم مسیحی است].
گذشته از این، منطبق نبودنِ تقویم میلادی بر زمانِ ولادت مسیح در مجموع، مطلبی است که مسیحیان نیز نتوانسته‌اند آن را انکار کنند [پاورقی: به واژهٔ «مسیح» در «قاموس الكتاب المقدس» (فرهنگ کتاب مقدس) رجوع شود.] و این خود یک گسست و سکتهٔ تاریخی است.
افزون بر این، در اینجا امور شک‌برانگیز و ابهام‌آفرین دیگری نیز مطرح است؛ چراکه یادآور شده‌اند در دو سدهٔ نخست میلادی، انجیل‌های پرشمار دیگری نگاشته شده بود، تا جایی که گاه شمار آنها را به بیش از صد انجیل رسانده‌اند و این انجیل‌های چهارگانه نیز جزو آنها بود. سپس کلیسا همهٔ آن انجیل‌ها را ممنوع و نامعتبر اعلام کرد، جز این چهار انجیل را که رسمی شمرده شدند؛ کتاب‌هایی قانونی و معتبر، از آن رو که متونشان با تعالیم کلیسا سازگاری داشت [پاورقی: ۱) فیلسوف سدهٔ دوم، «شیلسوس» (کلسوس)، در کتاب خود «الخطاب الحقيقي» (گفتار راستین)، مسیحیان را به سبب دستکاری در انجیل‌ها و زدودنِ فردای آنچه دیروز گنجانده بودند سرزنش کرد. در سال ۳۸۴ میلادی، پاپ داماسیوس دستور داد ترجمهٔ لاتینیِ تازه‌ای از عهد عتیق و عهد جدید آماده شود تا در کلیساها قانونی و معتبر به شمار آید؛ چرا که تئودوسیوسِ پادشاه از مشاجرات جدلی میان اسقف‌ها به ستوه آمده بود. سرانجام آن ترجمه که «فولكانا» (ولگات) نامیده می‌شود به انجام رسید، و این کار به انجیل‌های چهارگانه — متی، مرقس، لوقا و یوحنا — اختصاص داشت. تدوین‌کنندهٔ آن انجیل‌ها گفت: «بعد أن قابلنا عددا من النسخ اليونانية القديمة رتبناها بمعني أننا نقحنا ما كان فيها مغايرا للمعني، و أبقينا الباقي علي ما كان عليه» (پس از مقابلهٔ شماری از نسخه‌های کهن یونانی، آنها را سامان دادیم؛ بدین معنا که آنچه را در آنها برخلاف معنا بود پیراستیم و بقیه را به همان حال که بود وانهادیم). سپس شورای ترنت («المجمع التريدنيتني») در سال ۱۵۴۶ میلادی — یعنی یازده قرن پس از آن — این ترجمه را تثبیت کرد؛ سپس سیکستوس پنجم در سال ۱۵۹۰ آن را نادرست شمرد و به چاپ نسخه‌های جدید فرمان داد؛ پس از آن کلمنت هشتم (کلیمنضوس) نیز این نسخهٔ دوم را خطا دانست و دستور داد نسخهٔ جدید و پیراسته‌ای چاپ شود که امروزه نزد کاتولیک‌ها رایج است (تفسیر الجواهر، جلد ۲، ص ۱۲۱، چاپ دوم)].
انجیل برنابا
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
از جمله انجیل‌های متروک (کنارگذاشته‌شده)، انجیل برنابا است که سال‌ها پیش نسخه‌ای از آن پیدا شد و به عربی و فارسی ترجمه گردید. این انجیل در بیشتر داستان‌های خود با آنچه قرآن دربارهٔ مسیح، عیسی بن مریم، حکایت کرده هماهنگ است. [پاورقی: این انجیل سال‌ها پیش به خط ایتالیایی پیدا شد؛ دکتر خلیل سعاده در مصر آن را به عربی، و دانشمندِ فاضل «سردار کابلی» در ایران آن را به فارسی ترجمه کرد.]
و شگفت این است که مدارک تاریخیِ به‌جامانده از غیر یهودیان نیز دربارهٔ جزئیات آنچه انجیل‌ها به دعوت مسیحی نسبت می‌دهند — مانند ماجرای فرزندِ خدا بودن (بنوت) و فدا شدن — ساکت‌اند. مورخ نامدار آمریکایی، هندریک ویلم وان لون، در کتاب خود دربارهٔ تاریخ بشر، نامهای را نقل کرده که پزشکی رومی به نام اسکولاپیوس کولتلوس در سال ۶۲ میلادی به برادرزاده‌اش کلادیوس انسا نوشته است؛ او سربازی در سپاه روم در فلسطین بود. پزشک در این نامه یادآور می‌شود که در روم به عیادت بیماری به نام پولس رفت و سخنانش او را به شگفت آورد؛ پولس دربارهٔ دعوت مسیحی با او سخن گفته و بخشی از اخبار مسیح و رسالتش را برای وی بازگو کرده بود.
سپس می‌گوید که پولس را ترک کرد و دیگر او را ندید تا آنکه پس از مدتی شنید در راهِ اوستیا کشته شده است. آنگاه از برادرزاده‌اش می‌خواهد که دربارهٔ اخبار این پیامبر بنی‌اسرائیل که پولس از او یاد می‌کرد و نیز اخبار خود پولس جست‌وجو کند و آنچه را به دست می‌آورد برایش بنویسد.
کلادیوس انسا پس از شش هفته، از اردوگاه نظامی رومیان در اورشلیم به او چنین نوشت: من از شماری از پیران و کهنسالان این دیار دربارهٔ عیسی مسیح پرسیدم، ولی دیدم نمی‌توانند پاسخ درستی به پرسش‌هایم بدهند؛ در حالی که سال ۶۲ میلادی است و آنان نیز سالخوردگان این شهرند.
تا اینکه به یک زیتون‌فروش برخوردم؛ از او پرسیدم که آیا او را می‌شناسد، و او پاسخ مثبت داد. سپس مرا به مردی به نام یوسف راهنمایی کرد و گفت که وی از پیروان و دوستداران او بوده، و از سرگذشتش آگاه و به اخبارش بیناست و می‌تواند به آنچه می‌پرسی پاسخ دهد.
پس از چند روز جست‌وجو، امروز با یوسف دیدار کردم و او را پیرمردی بسیار کهنسال یافتم که در گذشته، در برخی از دریاچه‌های این ناحیه به صید ماهی می‌پرداخت.
این مرد با وجود کهنسالی‌اش، حواسی سالم و حافظه‌ای نیرومند داشت و تمام اخبار و ماجراهایی را که در آن روزگار — یعنی روزگار شورش و فتنه — رخ داده بود برایم بازگفت.
او گفت که پونتیوس پیلاطس در روزگار تیبریوس قیصر، حاکم سامره و یهودیه بود.
در روزگار زمامداری او، آشوبی در اورشلیم پدید آمد؛ پس پونتیوس پیلاطس برای فرونشاندن آتش آن آشوب به آنجا رفت. آشوب از این قرار بود که در آن ایام شایع شده بود پسر نجاری از اهالی ناصره، مردم را فرا می‌خواند و آنان را بر ضد حکومت برمی‌انگیزد.
اما هنگامی که دربارهٔ کار او تحقیق کردند، معلوم شد این پسر نجارِ متهم، جوانی خردمند و متین است و خطایی مرتکب نشده که مستوجب مجازات حکومتی باشد؛ جز اینکه پیشوایان مذهبی یهود به شدت با او مخالف بودند و تا بالاترین حد ممکن با وی کینه می‌ورزیدند. آنان به پیلاطس گفتند: این جوان ناصری می‌گوید اگر فردی یونانی، رومی یا فلسطینی با مردم از سر عدل و مهربانی رفتار و معاشرت کند، نزد خداوند مانند کسی است که عمرش را در بررسی کتاب خدا و تلاوت آیات او سپری کرده باشد!
این بهانه‌جویی‌ها و پیشنهادها اثری بر پیلاطس نگذاشت؛ اما هنگامی که ازدحام مردم را در برابر معبد دید که می‌خواهند عیسی و یارانش را دستگیر کنند و تکه‌تکه‌شان سازند، چنین صلاح دید که خودش این جوان نجار را بازداشت کند و به زندان بیفکند تا به دست مردم در هیاهو و بلوایشان کشته نشود.
علت خشم و ناخشنودی مردم از عیسی برای پیلاطس کاملاً روشن نشده بود. و هر بار که دربارهٔ او با مردم سخن می‌گفت و از آنان توضیح می‌خواست، فریادشان بلند می‌شد و یک‌صدا بانگ می‌زدند: «او کافر است! او بی‌دین است! او خائن است!»؛ بدین‌سان، این گفت‌وگوها به هیچ نتیجه‌ای نمی‌رسید.
تا آنکه سرانجام نظر پیلاطس بر این قرار گرفت که خودش با عیسی سخن بگوید. پس او را فراخواند و با وی گفت‌وگو کرد و پرسید که مقصودش از تعالیم دینی که تبلیغ می‌کند چیست. عیسی در پاسخ گفت که در بندِ حکومت و سیاست نیست و در این باره هیچ هدفی ندارد، و به زندگی روحانی بسیار بیشتر از زندگی مادی اهمیت می‌دهد؛ او بر این باور است که انسان باید به مردم نیکی کند و تنها خدای یکتای بی‌همتایی را بپرستد که برای تمام آفریدگان و جانداران، به منزلهٔ پدر است.
پیلاطس با مکتب رواقیان و دیگر فیلسوفان یونان آشنایی داشت؛ از این رو در سخنان عیسی نکته‌ای تاریک یا درخور بازخواست ندید. بنابراین، بار دیگر تصمیم گرفت این پیامبر پاک‌نهاد و استوار را از گزند یهودیان برهاند و در صدور حکم قتل و اجرای آن درنگ ورزید.
اما یهودیان به این کار رضایت ندادند و او را به حال خود نگذاشتند، بلکه شایع کردند که پیلاطس فریب دروغ‌ها و بافته‌های عیسی را خورده و قصد خیانت به قیصر را دارد. آنان علیه او گواه جمع می‌کردند و طومارها می‌نوشتند تا با این دستاویز او را از حکومت برکنار کنند. پیش از آن نیز در فلسطین فتنه‌ها و شورش‌هایی رخ داده بود و نیروهای امین و حافظ امنیت قیصر اندک‌شمار بودند و توانایی چندانی برای فرونشاندن خشم مردم نداشتند.
از سوی دیگر، فرمانداران و دیگر کارگزاران قیصر موظف بودند با مردم به‌گونه‌ای رفتار نکنند که مایهٔ شکایت و ناخشنودی‌شان شود.
به این دلایل، پیلاطس چاره‌ای ندید جز اینکه این جوانِ دربند را فدای امنیت عمومی کند و خواستهٔ مردم را برای کشتن او برآورده سازد.
اما عیسی از مرگ نهراسید، بلکه با شجاعت و بلندطبعی به پیشواز آن رفت؛ او حتی پیش از مرگش، کسانی از یهودیان را که باعث قتلش شده بودند بخشید و سپس بر فراز صلیب جان سپرد، در حالی که مردم او را مسخره می‌کردند و ناسزا و دشنامش می‌دادند.
کلودیوس آنسا می‌گوید: این ماجرایی است که یوسف در حالی که اشک‌هایش بر گونه‌هایش روان بود، از سرگذشت عیسی برایم بازگفت. و هنگامی که به قصد جدایی با من وداع می‌کرد، مقداری سکهٔ طلا به او دادم، اما از پذیرفتن آن خودداری کرد و به من گفت: «در اینجا کسانی هستند که از من نیازمندترند؛ آن را به ایشان بده.»
و از او دربارهٔ بولس، همان یار و همراهِ شناخته‌شده‌ات پرسیدم، ولی او را کاملاً نمی‌شناخت؛ تنها مقداری که از کارش آشکار شد این بود که وی مردی خیمه‌دوز بوده که کارش را رها کرده و به تبلیغ این آیین تازه پرداخته است؛ آیین پروردگارِ مهربان و بخشاینده، همان خدایی که میان او و «یهوه»، خدای یهودیان که پیوسته وصفش را از عالمان یهود می‌شنویم، فاصله‌ای دورتر از فاصلهٔ آسمان تا زمین است.
ظاهراً بولس نخست به آسیای صغیر و سپس به یونان سفر کرد و به بندگان و بردگان می‌گفت که همگی فرزندانِ پدری هستند که دوستشان دارد و به آنان مهربان است، و سعادت اختصاص به گروهی خاص از مردم ندارد، بلکه همهٔ انسان‌ها اعم از فقیر و توانگر را در بر می‌گیرد، به این شرط که با یکدیگر برادرانه رفتار کنند و با پاک‌دامنی و یکرنگی روزگار بگذرانند. [پایانِ چکیدهٔ این گزارش].
این‌ها فرازهای کلی این نوشته بود که با بحث کنونیِ ما ارتباط دارد.
با تأمل در مجموع مضمون‌های این کتاب، برای پژوهشگر روشن می‌شود که پیدایش دعوت مسیحی در میان بنی‌اسرائیل اندکی پس از عیسی(ع) چگونه بوده است؛ و اینکه آن دعوت جز دعوتی پیامبرانه با رسالتی از سوی خداوند نبود، نه پیدایش دعوتی الاهی با تجلی لاهوت (جنبهٔ خدایی) و فرود آمدنش به‌سوی مردم و نجات‌دادن آنان با فداکاری (فدیه). سپس گروهی از شاگردان عیسی یا منتسبان به او مانند پولس و شاگردانِ شاگردانشان، پس از ماجرای به‌صلیب‌کشیده‌شدن، به گوشه‌وکنار جهان از هند، آفریقا، روم و دیگر سرزمین‌ها سفر کردند و دعوت مسیحی را گسترش دادند؛ اما دیری نپایید که در مسائل بنیادینِ این آموزه‌ها دچار اختلاف شدند؛ مسائلی چون الوهیت مسیح، بی‌نیازی از عمل به شریعت موسی تنها با ایمان به مسیح، و اینکه آیا آیین انجیل دینی مستقل و نسخ‌کنندهٔ شریعت موسی است یا پیرو شریعت تورات و کامل‌کنندهٔ آن است [پاورقی: کتاب «اعمال رسولان» و «نامه‌های پولس» به این موضوع اشاره دارند و مسیحیان نیز به آن استناد کرده‌اند]. ازاین‌رو در آن هنگام به چندین فرقه تقسیم شدند.
آنچه باید در آن ژرف نگریست این است که امت‌هایی که دعوت مسیحی در میانشان گسترش یافت و نخستین بار در آنجا پدیدار شد —مانند روم، هند و جز آنها— پیش از آن به بت‌پرستیِ صابئی، برهمایی یا بودایی گرویده بودند؛ و در این آیین‌ها از یک سو ریشه‌هایی از گرایش تصوف و از سوی دیگر پایه‌هایی از فلسفهٔ برهمایی وجود داشت، و در همهٔ آنها سهم چشمگیری از باور به تجلی لاهوت (امر الاهی) در مظهر ناسوت (پیکر بشری) به چشم می‌خورد؛ افزون بر اینکه باور به تثلیثِ در یگانگی (تثلیث در وحدت) و فرودآمدن لاهوت در جامهٔ ناسوت، و تحمل به‌صلیب‌کشیده‌شدن [پاورقی: کشتن با به‌صلیب‌کشیدن از رسم‌های بسیار دیرین است؛ چنان‌که هر کس جرمش سنگین و گناهش سهمگین می‌شد، او را با به‌صلیب‌کشیدن می‌کشتند که از پررنج‌ترین شیوه‌های کشتن و بدنام‌ترین آنها بود. روش آن چنین بود که از دو قطعه‌چوب که یکی دیگری را قطع می‌کرد، چیزی شبیه صلیب شناخته‌شده می‌ساختند، به‌طوری‌که اگر انسانی روی آن قرار می‌گرفت با او هم‌اندازه بود؛ سپس مجرم را با دستهای گشوده بر آن می‌گذاشتند و از کف دست‌هایش با میخ به دو سرِ چوب افقی می‌کوبیدند و پاهایش را نیز به چوب میخکوب می‌کردند یا گاه تنها می‌بستند. سپس چوب را با کارگذاشتنِ انتهایش در زمین برپا می‌داشتند، چنان‌که میان پای او تا زمین نزدیک به دو ذراع (حدود یک متر) فاصله بود. صلیب بدین‌حال یک روز یا چند روز برپا می‌ماند، سپس پاهایش را از ساق می‌شکستند و بر فراز صلیب کشته می‌شد، یا او را پایین می‌آوردند و پس از پایین‌آوردن می‌کشتند. فرد مصلوب پیش از به‌صلیب‌کشیده‌شدن با تازیانه یا مثله‌کردن (بریدن اندام‌ها) شکنجه می‌شد، و برای هر قومی ننگی زشت به شمار می‌رفت که یکی از افرادشان با به‌صلیب‌کشیده‌شدن کشته شود.] و رنج‌کشیدن برای فدیه‌شدن (فداکاری و رهایی دیگران)، میان بت‌پرستان کهن هند، چین، مصر، کلده، آشور و ایران و نیز بت‌پرستان کهن غرب مانند رومیان، اسکاندیناوی‌ها و جز آنان رواج داشته است؛ بر اساس آنچه در کتاب‌های نگاشته‌شده دربارهٔ ادیان و آیین‌های باستانی آمده است.
«دوان» در کتاب خود، «خرافات تورات و نظایر آن در ادیان دیگر»، آورده است: اگر به هند بنگریم، می‌بینیم که بزرگ‌ترین و نامدارترین پرستشِ الاهیاتی آنان، تثلیث (سه‌گانه‌پرستی) است، و این آموزه را در زبان خود «تری‌مورتی» می‌نامند؛ و این عبارتی مرکب از دو کلمه در زبان سانسکریت آنان است: «تری» به معنای سه و «مورتی» به معنای صورت‌ها یا اقنوم‌ها (جلوه‌ها). و این سه عبارت‌اند از: «براهما»، «ویشنو» و «شیوا»؛ سه اقنومِ به‌هم‌پیوسته که از یگانگی جدا نمی‌شوند و به پندار آنان، یک خدای یگانه‌اند.
سپس یادآور می‌شود که نزد آنان «براهما» همان پدر، «ویشنو» همان پسر، و «شیوا» همان روح‌القدس است.
سپس ذکر می‌کند که آنان شیوا را «کرشنا» [پاورقی: و همان است که در انگلیسی با «کرایست» از آن تعبیر می‌شود و به معنای مسیح نجات‌بخش است.] می‌نامند، یعنی پروردگار رهایی‌بخش و روان بزرگی که «ویشنو» از او زاده شد؛ خدایی که در چهرهٔ انسانی (ناسوت) بر زمین آشکار گشت تا مردم را رهایی بخشد؛ بنابراین او یکی از اقنوم‌های سه‌گانه‌ای است که همان خدای یگانه هستند.
او همچنین یادآور می‌شود که آنان اقنوم سوم را به‌صورت کبوتر نمادپردازی می‌کنند، همان‌گونه که مسیحیان می‌گویند.
و آقای «فابر» در کتاب خود، «سرچشمهٔ بت‌پرستی»، می‌گوید: همان‌گونه که نزد هندیان تثلیثی مرکب از «براهما»، «ویشنو» و «شیوا» می‌یابیم، نزد بوداییان نیز تثلیث را می‌یابیم؛ زیرا آنان می‌گویند «بودا» خدایی است دارای سه اقنوم. همچنین بوداییانِ «جین» (جینیسم) می‌گویند «جیوا» دارای سه اقنوم است.
او می‌گوید: چینی‌ها نیز بودا را می‌پرستند و او را «فو» می‌نامند، و همانند هندیان معتقدند که او دارای سه اقنوم (سه جلوه یا شخص الهی) است.
دوان در کتاب پیش‌گفته‌اش می‌نویسد: کاهنان معبد مَمفیس در مصر، تثلیث مقدس را برای کسانی که تازه به فراگیری دین می‌پرداختند، این‌گونه بیان می‌کردند: نخستین، دومی را آفرید و دومی، سومی را پدید آورد و بدین‌گونه تثلیث مقدس کامل شد.
تولیسو، پادشاه مصر، از کاهنی به نام تنیشوکی خواست تا به او خبر دهد که آیا پیش از او کسی بزرگ‌تر از وی بوده است و آیا پس از او کسی بزرگ‌تر از وی خواهد بود؟ کاهن پاسخ داد: آری، بزرگ‌تر از تو وجود دارد؛ و او خداست پیش از هر چیز، سپس کلمه و همراه با آن دو، روح‌القدس. این سه طبیعتی یگانه دارند، در ذات یکی هستند و نیروی جاودان از آنان سرچشمه گرفته است؛ پس برو ای فانی، ای دارندهٔ عمر کوتاه!
بونویک در کتاب خود «عقائد قدماء المصريين» (باورهای مصریان باستان) می‌گوید: شگفت‌آورترین آموزه‌ای که در آیین مصریان رواج گسترده یافت، اعتقاد به الوهیتِ «کلمه» بود؛ و اینکه همه‌چیز به واسطهٔ آن پدید آمده و از خدا سرچشمه گرفته و خودْ خداست. (پایان سخن او). و این دقیقاً همان عبارتی است که انجیل یوحنا با آن آغاز می‌شود.
«هیگینز» در کتاب «آنگلوساکسون‌ها» گفته است: ایرانیان میترا (متروس) را «کلمه»، «واسطه» و نجات‌بخشِ پارسیان می‌خواندند.
همچنین در کتاب «ساکنان نخستینِ اروپا» نقل شده است که بت‌پرستانِ باستان چنین می‌گفتند:
معبود دارای سه اقنوم (سه‌گانه) است.
باور به تثلیثِ یادشده از یونانیان، رومیان، فنلاندی‌ها و اسکاندیناوی‌ها نیز نقل شده است؛ چنان‌که اعتقاد به «کلمه» هم از کلدانیان، آشوریان و فنیقی‌ها روایت شده است.
دوان در کتاب خود «خرافات التوراه و ما يقابلها من الديانات الأخري» (افسانه‌های تورات و باورهای همتای آن در دیگر ادیان) (ص ۱۸۱-۱۸۲) مطلبی آورده است که خلاصه‌اش چنین است:
«باور به نجات از طریق قربانی‌کردنِ یکی از خدایان به عنوان فدیهٔ گناه، نزد هندیان بت‌پرست و دیگر اقوام، پیشینه‌ای بسیار کهن دارد»؛ و او برای این مدعا شواهدی می‌آورد:
از جمله می‌گوید: هندیان معتقدند کریشنا، نخستین فرزند زاده‌شده — که به باور آنان همان خدای ویشنو است و آغاز و انجامی ندارد — از سرِ مهر و شفقت برانگیخته شد تا زمین را از بار سنگینش برهاند، پس به زمین آمد و با تقدیم قربانی به جای انسان، او را نجات بخشید.
و گزارش شده است که «مستر مور» کریشنا را مصلوب به تصویر کشیده است، درست همان‌گونه که در کتاب‌های هندیان نیز با دست‌ها و پاهایی سوراخ‌شده به تصویر درآمده است و بر پیراهنش نگاره‌ای از قلبِ آویختهٔ انسان دیده می‌شود. همچنین تصویری از او بر صلیب یافت شده که تاجی زرین بر سر دارد؛ در حالی که مسیحیان می‌گویند: عیسی مصلوب شد در حالی که تاجی از خار بر سر داشت.
و «هوک» در صفحهٔ ۳۲۶ از جلد نخست سفرنامه‌اش گفته است: هندیان بت‌پرست به تجسد برخی از خدایان، و تقدیم قربانی برای فدا شدن و رهایی مردم از گناه باور دارند.
و «موریفورلیمس» در صفحهٔ ۲۶ کتابش (هندیان) گفته است: هندیان بت‌پرست به گناه آغازین معتقدند، و از شواهد این امر، عبارتی است که در مناجات‌ها و رازونیازهایشان پس از «گیاتری» می‌خوانند: «إني مذنب و مرتكب الخطيئة، و طبيعتي شريرة، و حملتني أمي بالإثم فخلصني يا ذا العين الحندقوقية يا مخلص الخاطئين من الآثام و الذنوب» (همانا من گناهکار و خطاکارم و سرشتم پلید است و مادرم مرا با بار گناه باردار شد؛ پس نجاتم بخش ای صاحب چشمانی چون گل نیلوفر [حندقوقی]، ای رهانندهٔ خطاکاران از خطاها و گناهان!).
و کشیش «جورج کاکس» در کتابش (ادیان کهن) در سخن از هندیان گفته است: آنان کریشنا را قهرمانی آرام و بردبار توصیف می‌کنند که سرشار از الوهیت است؛ زیرا او شخص خود را به عنوان قربانی تقدیم کرد.
و «هیجین» از «آندرادا الکروزوبوس» — که نخستین اروپاییِ واردشده به سرزمین تیپال (نپال) و تبت است — نقل کرده که او دربارهٔ معبودشان، خدای «ایندرا»، گفته است: خون او با مصلوب شدن و سوراخ شدن با میخ‌ها ریخته شد تا بشر را از گناهانشان نجات دهد، و تصویر این مصلوب شدن در کتاب‌هایشان موجود است.
و در کتاب «جورجیوس» راهب، تصویر همین خدای «ایندرا» بر صلیب آمده است، و آن به شکل صلیبی است که شاخه‌هایش پهنایی یکسان ولی درازایی متفاوت دارند؛ شاخهٔ بالایی کوتاه‌ترین آنهاست — و صورت او در آن ترسیم شده — و شاخهٔ پایینی بلندترین آنهاست؛ و اگر تصویر چهره نبود، هرگز به ذهن کسی که آن نگاره را می‌دید خطور نمی‌کرد که پیکر یک شخص را نشان می‌دهد. این تا بدین‌جا.
اما آنچه از بوداییان دربارهٔ بودا روایت می‌شود، از همه جهت با آنچه مسیحیان دربارهٔ مسیح می‌گویند همخوانی بیشتری دارد؛ تا بدان‌جا که او را «مسیح»، «یگانه فرزند» و «نجات‌بخش جهان» می‌نامند، و می‌گویند او انسانی کامل و خدایی کامل است که در کالبد بشری تجسم یافته است، و جان خویش را قربانی کرد تا کفارهٔ گناهان بشر باشد و آنان را از گناهانشان برهاند تا بر آنها بازخواست و کیفر نشوند، و آنان را وارثان ملکوت آسمان‌ها گرداند. بسیاری از دانشمندان غرب این حقیقت را بیان کرده‌اند؛ از جمله «بیل» در کتابش، «هوک» در سفرنامه‌اش، و «مولر» در کتابش «تاریخ ادبیات سانسکریت» و دیگران [پاورقی: ۱) خواننده این نقل‌ها را در تفسیر المنار، جلد ششم در تفسیر سورهٔ نساء، و در دانشنامه‌ها، و در کتاب «العقائد الوثنیة فی الدیانة النصرانیة» و جز آن خواهد یافت.].
پس این، گوشه یا نمونه‌ای است از عقیدهٔ تجسم لاهوت در ناسوت (حلول جنبهٔ خدایی در کالبد بشری)، و داستانِ به صلیب کشیده شدن و فداکاری در ادیان کهن؛ همان باورهایی که اقوام پیشین سخت بدان پایبند و دل‌بسته بودند، در روزگاری که آیین نصرانیت شروع به گسترش در زمین کرد و دعوت مسیحی در مناطقی که مبلغان مسیحی در آنها سیر می‌کردند دل‌ها را ربود. آیا این چیزی جز آن است که مبلغان مسیحی، اصول مسیحیت را برگرفتند و آن را در قالب بت‌پرستی ریختند و با این کار، دل‌های مردم را به پذیرش دعوت و هضمِ آسان آموزه‌های خود متمایل ساختند؟
و گواه این مدعا سخنانی است که در کلام پولس و دیگران می‌بینی؛ از خرده‌گیری بر حکمتِ حکیمان و فلسفه‌شان، و خوار شمردن روش‌های استدلال عقلی، و اینکه خداوندِ پروردگار بلاهتِ انسان نادان را بر عقلِ خردمند ترجیح می‌دهد!
و این نیست مگر به این دلیل که آنان با تعالیم خود به رویارویی با مکاتب خردورزی و استدلال رفتند، اما اهل عقل آن را پس زدند و گفتند که از راه استدلال، هیچ راهی برای پذیرش و حتی فهم و تعقل درستِ آن وجود ندارد؛ از این رو آنان پایهٔ کار را بر مکاشفه و «سرشار شدن از روح‌القدس» نهادند، و بدین‌ترتیب سخنشان همانند ادعای صوفیان ناآگاه شد که پافشاری می‌کنند طریقتشان ساحتی فراتر از ساحتِ عقل است.
آری، ممکن است دین دربردارندهٔ امرِ ممکنی باشد که عادت جاری و سنّت طبیعیِ پابرجا را نقض کند (مانند معجزه)؛ اما محالِ ذاتی (آنچه عقلاً ناشدنی و تناقض‌آمیز است) هرگز در دین راه ندارد.
همین شیوهٔ بحثِ یادشده بود که در آغازِ فراگیر شدنِ آوازهٔ مسیحیت، و در روزگاری که دانش‌پژوهان در مدرسه‌های روم و اسکندریه و جز آن دو به بحث‌های مذهبی روی آورده بودند، سبب پیدایش اختلاف و کشمکش میان اندیشمندان و پژوهشگرانِ آنان شد.
از این رو، کلیسا روزبه‌روز بر مراقبت خویش برای حفظ وحدت کلمه می‌افزود؛ و با پیدایش هر سخن نو و بدعتِ تازه‌ای از سوی بَطریق‌ها (پیشوایان ارشد کلیسا) و اسقف‌ها، شورایی رسمی برپا می‌کرد تا آنان را به مذهب عمومی (باور رسمیِ کلیسا) قانع سازد، و چنانچه قانع نمی‌شدند، به تکفیر، تبعید، طرد و قتل آنان دست می‌زد.
نخستین شورایی که برپا ساختند «شورای نیقیه» بود؛ آن زمان که آریوس گفت: «إن أقنوم الابن غير مساو لأقنوم الأب، و إن القديم هو الله و المسيح مخلوق» (اقنومِ پسر با اقنومِ پدر برابر نیست، و تنها خدا ازلی است و مسیح آفریده شده است).
بَطریق‌ها، مطران‌ها و اسقف‌ها در قسطنطنیه و در حضور کنستانتین قیصر گرد آمدند — که سیصد و سیزده نفر بودند — و بر این مرام‌نامه هم‌داستان شدند: «نؤمن بالله الواحد الأب مالك كل شيء، و صانع ما يرى و ما لا يرى، و بالابن الواحد يسوع المسيح ابن الله الواحد، بكر الخلائق كلها، و ليس بمصنوع، إله حق من إله حق، من جوهر أبيه الذي بيده أتقنت العوالم و كل شيء، الذي من أجلنا و من أجل خلاصنا نزل من السماء، و تجسد من روح القدس، و ولد من مريم البتول، و صلب أيام فيلاطوس، و دفن ثم قام في اليوم الثالث، و صعد إلى السماء، و جلس عن يمين أبيه، و هو مستعد للمجيء تارة أخرى للقضاء بين الأموات و الأحياء، و نؤمن بروح القدس الواحد، روح الحق الذي يخرج من أبيه، و بمعمودية واحدة لغفران الخطايا، و بجماعة واحدة قدسية»؛ یعنی: «ما به خدای یگانه ایمان داریم: پدری که مالک همه چیز و آفرینندهٔ دیدنی‌ها و نادیدنی‌هاست؛ و به پسرِ یگانه، عیسی مسیح، فرزند یگانهٔ خدا، نخست‌زادهٔ همهٔ آفریدگان، که ساخته و پدیدآمده نیست، خدای راستین از خدای راستین، از همان گوهر پدرش که جهان‌ها و هر چیزی به دست او استوار گشته است؛ همو که به‌خاطر ما و برای نجات ما از آسمان فرود آمد، و از روح‌القدس تجسد یافت، و از مریم باکره زاده شد، و در روزگار پیلاتوس به صلیب کشیده شد و به خاک سپرده شد، سپس در روز سوم برخاست و به آسمان بالا رفت و بر دست راست پدرش نشست، و آماده است تا بار دیگر برای داوری میان مردگان و زندگان بازآید؛ و ایمان داریم به روح‌القدسِ یگانه، روح راستی که از پدر صادر می‌شود؛ و به یک تعمید [پاورقی: مقصود از تعمید، پاکیزگی و قداست باطن است.] برای آمرزش گناهان، و به جامعه‌ای (کلیسایی) یگانه و مقدس؛ «مسيحية-جاثليقية، و بقيام أبداننا و الحيوة أبد الآبدين»؛ جامعه‌ای که مسیحی و فراگیر (کاتولیک یا جاثلیقی) باشد، و به برخاستن و رستاخیز بدن‌هایمان [پاورقی: بر این سخن خرده گرفته‌اند که مستلزم باور به معاد جسمانی است، در حالی که مسیحیان چنان‌که از انجیل برمی‌آید به معاد روحانی معتقدند. به گمان من، انجیل تنها بر نبودِ لذت‌های جسمانیِ دنیوی در قیامت دلالت می‌کند؛ اما اینکه انسان روحی مجرد و بی‌پیکر باشد، هیچ دلالتی در انجیل بر آن نیست، بلکه دلالت دارد بر اینکه انسان در رستاخیز همانند فرشتگان می‌شود و زناشویی میان آنان نخواهد بود؛ و ظاهر هر دو عهد این است که خدای پاک و منزه و فرشتگانش همگی جسم‌اند، تا چه رسد به انسان در روز قیامت.]، و به زندگی جاوید تا ابدالآباد [پاورقی: الملل و النحل، شهرستانی].»
این نخستین شورا بود؛ و پس از آن چه بسیار شوراهایی که برای بیزاری جستن از مذاهب نوپدید تشکیل دادند؛ مانند مذهب نسطوری، یعقوبی، آلیانی، هیلیاری (یلیارسی)، مقدونی، سابلیوسی، نوئتوسی، پولسی و جز آنها.
با این همه، کلیسا وظیفهٔ مراقبت و نظارت خویش را پی می‌گرفت و در دعوت خود نه کوتاهی می‌کرد و نه سستی؛ و روزبه‌روز بر توان و تسلط آن افزوده می‌شد، تا آنجا که در اواخر قرن پنجم میلادی (سال ۴۹۶ م) موفق شد دیگر دولت‌های اروپا — مانند فرانسه، انگلیس، اتریش، پروس، اسپانیا، پرتغال، بلژیک، هلند و جز آنها، به استثنای روسیه — را به پذیرش آیین مسیحیت درآورد.
از یک سو کلیسا پیوسته پیش می‌رفت و ترقی می‌کرد، و از سوی دیگر هجوم اقوام شمالی و بادیه‌نشینان بر قلمرو روم و جنگ‌ها و فتنه‌ها، سلطنت قیصرها را ضعیف می‌ساخت؛ تا کار بدان‌جا کشید که مردم روم و اقوام چیره بر آن، هم‌داستان شدند تا مهار ادارهٔ کشور را نیز به کلیسا واگذارند، چنان‌که زمام امور دین نیز در دست آن بود؛ از این رو، حاکمیت روحانی و جسمانی (دینی و دنیوی) برای رئیس آن روزِ کلیسا، یعنی پاپ گرگوری (گریگوار)، فراهم آمد؛ و این رویداد در سال ۵۹۰ میلادی رخ داد.
انشعاب کلیساها
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
دوم اینکه قدرت و نفوذ کلیسا، به‌ویژه کلیسای روم، در قرون وسطای میلادی رفته‌رفته به اوج خود رسید؛ چندان‌که بر دین و دنیای مردم تسلط یافتند و تخت‌های پادشاهی در اروپا در برابرشان رام و فرمان‌بردار شد، تا آنجا که هر کس را می‌خواستند برکنار می‌کردند و هر کس را می‌خواستند به حکومت می‌نشاندند [پاورقی: الفتوحات الإسلامیة].
روایت شده است که یک بار پاپ به امپراتور آلمان فرمان داد که در فصل زمستان سه روز با پای برهنه بر درگاه کاخ او بایستد، تا لغزشی را که از او سر زده بود ببخشد [پاورقی: همان منبع].
و یک بار نیز پاپ با پای خود به تاج پادشاهی لگد زد که به زانو درآمده و نزد او طلب بخشش می‌کرد [پاورقی: همان منبع].
همچنین آنان مسلمانان را برای پیروان خود چنان وصف کرده بودند که چاره‌ای جز این نداشتند که دین اسلام را همان بت‌پرستی بدانند. این نکته از شعارها و سروده‌هایی فهمیده می‌شود که برای برانگیختن و تحریک مسیحیان علیه مسلمانان در جنگ‌های صلیبی سرودند؛ جنگ‌هایی که سالیان دراز میان آنان و مسلمانان درگرفت.
زیرا آنان [پاورقی: این مطلب و آنچه تا پایان فصل می‌آید، برگرفته از ترجمهٔ کتاب «الدیانة الإسلامیة» نوشتهٔ «هنری دو کاستری»، فصل نخست آن است] بر این پندار بودند که مسلمانان بت می‌پرستند و سه معبود دارند که نام‌هایشان به‌ترتیب عبارت است از: «ماهوم» (که «بافومید» و «ماهومند» نیز نامیده می‌شود) و او نخستینِ خدایان یعنی همان محمد است؛ پس از او «ایلین» که دومین است، و سپس «ترفاجان» که سومین است. و چه بسا از برخی سخنانشان برمی‌آید که مسلمانان دو خدای دیگر نیز دارند به نامهای «مارتوان» و «جوبین»، هرچند رتبهٔ آن دو پس از آن سه خدای نخست است. آنان همچنین می‌گفتند که محمد دعوت خود را بر ادعای خدایی بنا نهاد، و گاه می‌گفتند او برای خود بتی از طلا ساخته بود.
و در سروده‌های «ریشار» که برای برانگیختن فرنگیان (صلیبیان اروپایی) علیه مسلمانان سروده، آمده است: «برخیزید و ماهومند و ترفاجان را سرنگون کنید و برای تقرب به خدایتان، آن دو را در آتش بیفکنید».
و در سروده‌های «رولان» در توصیف «ماهوم» معبود مسلمانان آمده است که او یکسره از طلا و نقره ساخته شده، و اگر او را می‌دیدی، یقین می‌کردی هیچ سازنده‌ای نمی‌تواند زیباتر از آن را در خیال تصور کند و سپس آن را بسازد. پیکرش بزرگ، ساختش نیکو، و نشانه‌های شکوه در سیمایش هویداست. ماهوم از طلا و نقره ساخته شده، چندان‌که درخشش پرتو آن نزدیک است دیدگان را ببرد. او بر فیلی نشانده شده که از زیباترین و مرغوب‌ترین ساخته‌هاست؛ درون شکم آن تهی است و چه بسا بیننده از درون شکمش نوری حس کند؛ آراسته به سنگ‌های گران‌بها و درخشان است، درونش از بیرونش پیداست، و در کیفیت ساخت، نظیری برایش یافت نمی‌شود.
و از آنجا که به پندار آنان، خدایانِ مسلمانان در هنگامه‌های سختی به آنان وحی می‌فرستادند، هنگامی که مسلمانان در یکی از جنگ‌هایشان شکست خوردند، فرماندهِ سپاه کسی را فرستاد تا خدایشان را که در مکه بود—یعنی محمد(ص)—بیاورد. یکی از کسانی که ماجرا را دیده بود روایت می‌کند که آن خدا—یعنی محمد—نزدشان آمد، در حالی که انبوهی از پیروانش او را در میان گرفته بودند و بر طبل‌ها، عودها (سازهای زهی)، نای‌ها و بوق‌های ساخته‌شده از نقره می‌نواختند، و سرود می‌خواندند و پایکوبی می‌کردند، تا اینکه او را با شادمانی، شور و سرمستی به اردوگاه آوردند؛ و جانشینش در انتظار ورود او بود، پس همین که او را دید، بر پا خاست و با خضوع و خشوع به پرستش او پرداخت.
و «ریشار» نیز در توصیف وحی آن خدا («ماهوم»)—که وصفش را شنیدی—می‌گوید: «إن السحره سخروا واحدا من الجن و جعلوه في بطن ذلك الصنم،و كان ذلك الجني يرعد و يعربد أولا ثم يأخذ في تكليم المسلمين و هم ينصتون له» (جادوگران یکی از جنیان را به تسخیر درآوردند و در شکم آن بت جای دادند؛ آن جن ابتدا می‌غرید و عربده می‌کشید، سپس با مسلمانان سخن می‌گفت و آنان سراپا گوش می‌شدند).
نظیر این حکایت‌های شگفت در کتاب‌هایی که در سال‌های جنگ‌های صلیبی یا دربارهٔ رخدادهای آن نگاشته‌اند بسیار یافت می‌شود؛ هرچند چه بسا خواننده را غرق در شگفتی و سرگشتگی سازد و نزدیک است درستیِ نقل را باور نکند، چرا که از اموری سخن می‌گوید که هیچ مسلمانی نه در بیداری آنها را دیده و نه هرگز در خواب یا چرت زدن به چشمش آمده است.
و سوم اینکه پژوهشگرِ ژرف‌اندیش چگونگیِ راه‌یابیِ دگرگونی به دعوت مسیحیت را در مسیر قرن‌های گذشته تا به امروز دریابد؛ زیرا باورهای بت‌پرستانه نخست با حرکتی آرام و ناپیدا از راه غلو در حق مسیح(ع) به آن راه یافت، سپس ریشه دواند و آن دعوت را در قالب تثلیث (سه‌گانه‌پرستی) ریخت:
[یعنی تثلیث] پدر، پسر و روح‌القدس، و باور به صلیب کشیده شدن و فدا (قربانی شدن مسیح برای کفارهٔ گناهان بشر)؛ و این باور مستلزم آن شد که عمل کنار گذاشته شود و تنها به ایمان بسنده گردد.
این وضعیت در آغاز در چهرهٔ دین جریان داشت و با به‌جا آوردن آیین‌هایی چون روزه، نماز و غسل تعمید، مهار کارشان را به کلیسا پیوند می‌زد؛ اما بی‌دینی پیوسته پیکرش بالید و روحش نیرو گرفت و انشعاب‌ها سر برآورد تا آنکه مذهب پروتستان پدیدار شد و قوانین رسمی در صحنهٔ سیاست جای هرج‌ومرج را گرفت؛ قوانینی که بر پایهٔ آزادی در هر آنچه فراتر از قانون است (احکام عملیِ دارای ضمانتِ اجرا) تدوین شده بود، و این روند پیوسته شتاب گرفت؛ آموزش دینی اثرش رو به سستی نهاد و تلاشش به ناکامی انجامید، تا آنکه به تدریج و در پی گسترش مادی‌گرایی — که زاییدهٔ آزادی تمام‌عیار بود — پایه‌های اخلاق و فضیلت‌های انسانی فرو ریخت.
سپس کمونیسم و سوسیالیسم با تکیه بر فلسفهٔ ماتریالیسم دیالکتیک و انکار خداشناسی، اخلاق فاضلهٔ پایدار و اعمال دینی پدید آمد؛ در نتیجه، انسانیت معنوی فرو پاشید و خوی حیوانیِ مادی — که ترکیبی از درندگی و شهوت‌رانی بود — جانشین آن گشت، و جهان برخاست تا شتابان به سوی آن حرکت کند.
اما خیزش‌های دینی که اخیراً جهان را فرا گرفته است، چیزی جز بازیچه‌های سیاسی نیست که سیاستمداران با آن بازی می‌کنند تا بدان وسیله به اهداف و آرزوهای خود برسند؛ چراکه سیاستِ شگردسازِ امروز بر هر درگاهی می‌کوبد و در هر سوراخ و روزنه‌ای می‌خزد.
دکتر جوزف شیتلر، استاد علوم دینی در دانشکدهٔ لوتریِ شیکاگو، یادآور شده است:
«خیزش دینی جدید در آمریکا، چیزی جز منطبق کردن دین بر مجموعه‌ای از شئون زندگی در تمدن امروزی و اثبات این نکته نیست که تمدن کنونی با دین ناسازگار نیست؛
و در این روند، این خطر وجود دارد که عموم مردم با برخورداری از دستاوردهای تمدن حاضر بپندارند به دینِ حق پایبندند، چندان‌که اگر روزی خیزش واقعی دینی در میانشان پدید آید، خود را از پیوستن به آن بی‌نیاز ببینند و بدان روی نیاورند» [مجلهٔ آمریکایی «لایف»، شمارهٔ مورخ ۶ فوریه ۱۹۵۶].
دکتر جورج فلوروفسکی، بزرگ‌ترین مدافع ارتدوکس‌های روسیه در آمریکا نیز خاطرنشان کرده است که آموزه‌های دینی در آمریکا جز تسلی‌بخشیِ کاذب برای دل‌ها نیست؛ چراکه اگر خیزشی زنده، حقیقی و دینی بود، باید بر پایهٔ آموزه‌هایی عمیق و واقعی استوار می‌شد [همان مأخذ].
پس بنگر که کاروان دین از کجا به راه افتاد و در کجا بار انداخت! این دعوت با نام احیای دین (عقیده)، اخلاق پسندیده (ملکات نفسانی) و شریعت (اعمال و احکام) آغاز شد، ولی با نادیده گرفتن همهٔ آنها و نشاندن کام‌جوییِ حیوانی به جای آنها پایان یافت.
و این همه، چیزی نیست جز دگرگونی و امتداد همان انحراف نخستینی که از سوی پولس — ملقب به قدیس — رخ داد؛ همان پولسِ حواری و دستیارانش. پس اگر این تمدن کنونی را — که جهان اعتراف دارد انسانیت را به نابودی تهدید می‌کند — «تمدن پولسی» می‌نامیدند، به درستی و حقیقت سزاوارتر بود تا این ادعایشان که: مسیح پیشوای تمدن کنونی و پرچم‌دار آن است!
بحث روایتی
تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم
و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم، و بیهقی در «دلائل» از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: هنگامی که علمای یهود و مسیحیان نجران نزد پیامبر خدا (ص) گرد آمدند و ایشان آنان را به اسلام فراخواند، ابورافعِ قُرَظی گفت: «ای محمد! آیا می‌خواهی تو را بپرستیم، همان‌گونه که مسیحیانْ عیسی بن مریم را می‌پرستند؟» مردی نصرانی از اهل نجران نیز که او را «رئیس» می‌نامیدند گفت: «ای محمد! آیا چنین چیزی از ما می‌خواهی؟»
پیامبر خدا (ص) فرمود: «پناه بر خدا از اینکه غیر خدا را بپرستیم یا به پرستش غیر او فرمان دهیم! خدا مرا برای این مبعوث نکرده و به چنین چیزی فرمان نداده است.» پس به دنبال سخن آن دو، خدای متعال این آیه را نازل کرد: «مٰا كٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ الْكِتٰابَ» (هیچ بشری را نسزد که خدا به او کتاب دهد...) تا آنجا که می‌فرماید: «بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» (آیا پس از آنکه مسلمان شدید، شما را به کفر فرمان می‌دهد؟).
و نیز در همان کتاب آمده است که عبد بن حُمَید از حسن روایت کرده که گفت: به من خبر رسید مردی گفت: ای پیامبر خدا! ما به شما همان‌گونه سلام می‌کنیم که به یکدیگر سلام می‌دهیم؛ آیا برای شما سجده نکنیم؟ فرمود: «نه، بلکه گرامی بدارید پیامبرتان را و حق را برای اهلش بشناسید؛ چراکه سزاوار نیست برای احدی جز خدا سجده شود.» پس خدای متعال نازل کرد: «مٰا كٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ الْكِتٰابَ» تا آنجا که می‌فرماید: «بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ».
می‌گویم: دربارهٔ سبب نزول، جز این دو سبب روایت‌های دیگری نیز آمده است؛ اما ظاهراً این موارد از قبیل استنباطِ نظری و اجتهادی است، و تفصیلِ سخن در این‌باره پیش‌تر گذشت. البته این نیز ممکن است که در نزولِ یک آیه چند سبب با هم گرد آمده باشند، و خدا داناتر است.
این آیه در جاهای دیگر المیزان
تفسیر آیهٔ ۸۰ سورهٔ آل عمران، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۳، صفحهٔ ۲۷۴ تا ۳۳۱ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/3/80/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان آیات
خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبَاباً» (و به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و پیامبران را پروردگارانِ خود بگیرید)، عطف به کلمهٔ «يَقُولَ» است:
بر پایهٔ قرائت مشهور که با نَصبِ (ـَ) «يَأْمُرَكُمْ» است. این تعبیر از آن روست که گروهی از اهل کتاب مانند صابئیان، فرشتگان را می‌پرستیدند و آن را به دعوت دینی نسبت می‌دادند؛ و نیز مانند عرب دوران جاهلیت که می‌گفتند فرشتگان دختران خدایند، در حالی که ادعا می‌کردند بر دین ابراهیم (ع) هستند. این نکته دربارهٔ پروردگار گرفتنِ فرشتگان بود.
اما پروردگار گرفتنِ پیامبران، مانند سخن یهود است که بنا بر نقل قرآن می‌گفتند: «عزیر پسر خداست»؛ در حالی که موسی (ع) هرگز چنین چیزی را برای آنان روا ندانست و در تورات جز یکتاپرستیِ پروردگار نیامده است؛ و اگر موسی چنین امری را برایشان مجاز می‌شمرد، به آن فرمان داده بود، که حاشا او چنین کند!
برخلافِ ارباب گرفتنِ فرشتگان و پیامبران به معنایی که دربارهٔ غیر عیسی گفته شد؛ چراکه این کار لازمه‌اش ضدیت با الوهیت (خداوندی) است، نه به صراحتِ خودِ لفظ. از همین رو فرمود: «أربابا» (پروردگارانی)، و نفرمود: «آلهة» (معبودانی).
بر این پایه، اصل در سیاق این آیات، حضور و خطابِ جمع است، همان‌گونه که در کلام خدای متعال: «وَ لاٰ يَأْمُرَكُمْ» (و به شما فرمان نمی‌دهد) تا پایان آیه، بر همین اساس جریان یافته است.
خدای متعال می‌فرماید: «أَ يَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» (آیا پس از آنکه تسلیم [خدا] شدید، شما را به کفر فرمان می‌دهد؟). ظاهرِ خطاب این است که به همهٔ گروندگان به نبوت از اهل کتاب یا مدعیان انتساب به پیامبران تعلق دارد، همان‌گونه که عرب جاهلیت می‌پنداشتند حنیف (یکتاپرستِ بر آیین ابراهیم) هستند. سخن بر پایهٔ فرض و برآورد نهاده شده است؛ یعنی معنا چنین است: به فرض اینکه شما به این بشری که کتاب و حکمت و نبوت به او داده شده پاسخ مثبت دهید، تسلیمِ خدای متعال خواهید بود و به زیور اسلام آراسته شده، رنگ آن را می‌گیرید؛ پس چگونه برای او ممکن است شما را به کفر فرمان دهد و از راهی که به اذن خدای پاک و منزه شما را بدان هدایت کرده است، گمراهتان سازد؟
از اینجا روشن می‌شود که مراد از «اسلام»، همان آیین توحید است که نزد همهٔ پیامبران، دین خدا به شمار می‌رود؛ چنان‌که احاطه شدنِ آیات با همین معنا از اسلام نیز بر آن دلالت می‌کند؛ یعنی فرمودهٔ پیشین خدای متعال: «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ» (آل‌عمران: ۱۹: همانا دین نزد خدا اسلام است)، و فرمودهٔ پسین او: «أَ فَغَيْرَ دِينِ اللّٰهِ يَبْغُونَ» (آل‌عمران: ۸۳: آیا جز دین خدا را می‌جویند؟) تا آنجا که فرمود: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلاٰمِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَهِ مِنَ الْخٰاسِرِينَ» (آل‌عمران: ۸۵: و هر کس جز اسلام دینی بجوید، هرگز از او پذیرفته نمی‌شود و او در آخرت از زیان‌کاران است).
بحث روایتی
و نیز در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال: «وَ لٰا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلٰائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبٰاباً» (و به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و پیامبران را پروردگارانی بگیرید...) آمده است: گروهی فرشتگان را می‌پرستیدند، و دستهای از مسیحیان می‌پنداشتند که عیسی پروردگار است، و یهود می‌گفتند: «عُزَيْرٌ ابْنُ اللّٰهِ» (عُزَیر پسر خداست)؛ از این رو خدای متعال فرمود: «وَ لٰا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلٰائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبٰاباً» (و به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و پیامبران را پروردگارانی بگیرید).
می‌گویم: توضیح این مطلب پیش‌تر گذشت.