تفسیر آیهٔ ۸۳ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ» (آیا جز دین خدا را می‌جویند، در حالی که برای او رام و تسلیم شده است...)؛ این سخن نتیجه و فرعی است برگرفته از آیهٔ پیشین که دربردارندهٔ گرفتن پیمان از پیامبران بود. معنا این است: حال که دین خدا یکی است و همان است که از همهٔ پیامبران و امت‌هایشان بر آن پیمان گرفته شده، و بر پیامبران و امت‌های پیشین واجب بوده است که به پیامبرِ پسین مژده دهند و به آنچه نزد اوست ایمان آورند و تصدیقش کنند، پس این گروه از اهل کتاب چه می‌خواهند، در حالی که به تو کافر شده‌اند اما ظاهر حالشان نشان می‌دهد که دین‌جویند؟ آیا جز اسلام را می‌خواهند که یگانه دین خداست؟!

و از همین رو است که تو را تصدیق نمی‌کنند و به دین اسلام چنگ نمی‌زنند؛ با اینکه تمسک به اسلام بر آنان واجب بود، زیرا دینی است که بر فطرت استوار است، و دین باید چنین باشد. دلیل بر این مطلب آن است که همهٔ صاحبان عقل و شعور در آسمان‌ها و زمین، در مقام تکوین تسلیم خدایند؛ پس واجب است که در مقام تشریع نیز تسلیم او باشند.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً» (و هر که در آسمان‌ها و زمین است، خواه و ناخواه تسلیم او شده است)؛ این تسلیم و اسلام، همهٔ ساکنان آسمان‌ها و زمین را در بر می‌گیرد، از جمله اهل کتاب را که پیش‌تر یاد شد مسلمان نیستند. واژهٔ «أَسْلَمَ» فعل ماضی است و ظاهرش بی‌تردید بر گذشته و حتمی‌بودن دلالت دارد؛ و مقصود از آن، تسلیمِ تکوینی در برابر فرمان خداست، نه اسلام به معنای خضوع و بندگی عبادی. گواه بر این معنا — یا دلیل بر آن — این سخن خداست که می‌فرماید: «طَوْعاً وَ كَرْهاً» (از روی رغبت یا ناخواسته).

بنابراین، این سخن خدا که: «وَ لَهُ أَسْلَمَ»، از قبیل بسنده‌کردن به ذکر دلیل و سبب به جای ذکر مدلول و مسبب است؛ و تقدیر کلام چنین است: «آیا جز اسلام را می‌جویند؟ در حالی که اسلام همان دین خداست؛ زیرا هر که در آسمان‌ها و زمین است تسلیم او و فرمان‌بردار امر اوست؛ پس اگر به آن خشنود باشند، انقیاد و فرمان‌برداری‌شان از روی رغبتِ خودشان است، و اگر آنچه را خدا خواسته خوش ندارند و جز آن را بخواهند، باز هم فرمان، فرمانِ اوست و ناخواسته و به اکراه بر آنان جاری می‌شود».

از اینجا روشن می‌شود که واو در عبارت «طَوْعاً وَ كَرْهاً» برای تقسیم است، و مقصود از رغبت و اکراه، خشنودیِ آنان به چیزی است که خدا درباره‌شان خواسته و خود نیز آن را دوست می‌دارند، و ناخشنودی‌شان از چیزی است که خدا درباره‌شان اراده کرده اما دوستش ندارند، مانند مرگ، فقر، بیماری و نظایر آن.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ» (و به سوی او بازگردانده می‌شوند)؛ این دلیل دیگری است بر اینکه واجب است تنها اسلام را به عنوان دین برگزینند؛ زیرا بازگشتِ آنان به سوی خداوند است که سرپرست و مولای راستین آن‌هاست، نه به سوی آنچه کفر و شرکشان آنان را به سوی آن رهبری می‌کند.

بحث روایی

و در کتاب «التوحید» و تفسیر عیاشی، دربارهٔ این آیه [آل‌عمران: ۸۳] از امام صادق (ع) روایت شده است: «هو توحيدهم لله عز و جل»؛ مقصود از تسلیم، یکتا دانستن خدای عزوجل از سوی آنان است.

می‌گویم: توحیدِ یادشده با تسلیم‌بودن در برابر تمام آنچه خدای متعال از بندگانش می‌خواهد ملازم است؛ بنابراین به همان معنایی بازمی‌گردد که پیش‌تر در بخش بیان آوردیم.

و اگر از آن صرفاً نفی شریک اراده شده باشد، طوع و کَره (از روی رغبت و بی‌میلی) همان دلالتِ اختیاری و اضطراری بر یگانگی خدا خواهد بود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۸۱ تا ۸۵ با هم

این آیات از پیوند با آیات پیشین خالی نیست و سیاق کلام، پیوسته و یکپارچه ادامه یافته است؛ گویا پس از آنکه خدای متعال روشن ساخت اهل کتاب همواره دربارهٔ آنچه از دانش کتاب الهی بر دوش داشتند راه سرکشی و ستم پیمودند، و در دین نیز سخنان را از جایگاه‌هایشان تحریف می‌کردند، و با مشتبه ساختن حق بر مردم، تفرقه‌افکنی میان… ادامه در متن کامل

[اکنون در این آیات] به‌شدت بر آنان خرده گرفت و توبیخشان کرد که چگونه چنین چیزی ممکن است، در حالی که خداوند از پیامبران پیمان گرفته است به هر پیامبری که به‌سویشان می‌آید—خواه پیش از آنان بوده باشد یا پس از آنان—ایمان آورند و یاری‌اش کنند؟! ادامه در متن کامل