تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَالْيَوْمَ لاٰ يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَهٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا » (پس امروز نه از شما فدیه‌ای پذیرفته می‌شود و نه از کسانی که کفر ورزیدند). این سخن، ادامهٔ کلام مردان و زنان مؤمن است که با آن، مردان و زنان منافق را خطاب قرار می‌دهند و کافران را نیز — که کفرشان را آشکار کرده‌اند — به آنان می‌افزایند، مبنی بر اینکه همگی در گروِ اعمال خویش‌اند؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ رَهِينَهٌ» (هر کس در گروِ دستاورد خویش است؛ مدثر: ۳۸)؛ از آنان هیچ فدیه‌ای گرفته نمی‌شود تا خویشتن را با آن نجات دهند؛ و فدیه (تاوان رهایی) یکی از دو راه خلاص شدن از در گرو بودن است، و راه دیگر یاوری است که یاری رساند و نجات بخشد، و مؤمنان این راه را نیز با این سخن خود نفی کردند: « مَأْوٰاكُمُ النّٰارُ » (جایگاهتان آتش است...) تا پایان آیه.

بنابراین، این سخن که: « مَأْوٰاكُمُ النّٰارُ هِيَ مَوْلاٰكُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ » (جایگاهتان آتش است؛ همدم و سرپرست شما همان است و چه بد سرانجامی است!) بر پایهٔ حصری که از عبارتِ « هِيَ مَوْلاٰكُمْ » (تنها آن، سرپرست و یار شماست) برمی‌آید، هر یاوری را که به آنان یاری رساند و از آتش نجاتشان دهد، به‌جز خودِ آتش، نفی می‌کند؛ و «مولی» همان یاور است و این جمله به شیوهٔ ریشخند و طعنه (تهکّم) بیان شده است.

و ممکن است «مَولى» به معنای کسی باشد که عهده‌دار کارها می‌شود؛ چراکه آنان در دنیا برای نیازهای خوراک، نوشیدنی، پوشاک، ازدواج و مسکن خود، غیر از خدای پاک و منزه را می‌خواندند، در حالی که باطن و حقیقتِ آن غیر، آتش است. پس امروز سرپرست آنان آتش است و هموست که این امور را برایشان فراهم می‌سازد؛ خوراکشان از زقّوم، نوشیدنی‌شان از آب جوشان، پوشاکشان از جامه‌هایی از آتش، همنشینانشان شیاطین و جایگاهشان آتش است؛ همان‌طور که خدای پاک و منزه در آیات بسیاری از کلام خود از آن خبر داده است.

بحث روایی

و دربارهٔ سخن خدا: « فَالْيَوْمَ لاٰ يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَهٌ » (پس امروز از شما هیچ فدیه‌ای گرفته نمی‌شود) فرمود: به خدا سوگند مقصود از آن یهود و نصاری نبوده و جز اهل قبله (مسلمانان) را قصد نکرده است. سپس دربارهٔ « مَأْوٰاكُمُ النّٰارُ هِيَ مَوْلاٰكُمْ » (پناهگاهتان آتش است، آن سزاوارتر به شماست) فرمود: یعنی آتش به شما سزاوارتر است.

می‌گویم: مقصود از اهل قبله، منافقانِ آنان است.