تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

اشاره

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۹ با هم

نخست، همین جا در سورهٔ بقره. ادامه در متن کامل

و بخش سوم در سورهٔ طه آمده است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِليٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِيسَ أَبيٰ. فَقُلْنٰا يٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلاٰ يُخْرِجَنَّكُمٰا مِنَ الْجَنَّهِ فَتَشْقيٰ. إِنَّ لَكَ أَلاّٰ تَجُوعَ فِيهٰا وَ لاٰ تَعْريٰ، وَ أَنَّكَ لاٰ تَظْمَؤُا فِيهٰا وَ لاٰ تَضْحيٰ. فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطٰانُ قٰالَ:يٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَليٰ شَجَرَهِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لاٰ يَبْليٰ. فَأَكَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا يَخْصِفٰانِ عَلَيْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّهِ وَ عَصيٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَويٰ. ثُمَّ اجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَتٰابَ عَلَيْهِ وَ هَديٰ. قٰالَ:اِهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ فَلاٰ يَضِلُّ وَ لاٰ يَشْقيٰ. وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَهً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ أَعْميٰ.»؛ و پیش از این با آدم پیمان بستیم، اما او فراموش کرد و برایش عزمی و اراده‌ای استوار نیافتیم. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۹ با هم

«قٰالَ:رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْميٰ وَ قَدْ كُنْتُ بَصِيراً. قٰالَ:كَذٰلِكَ أَتَتْكَ آيٰاتُنٰا فَنَسِيتَهٰا وَ كَذٰلِكَ الْيَوْمَ تُنْسيٰ » (می‌گوید: پروردگارا، چرا مرا نابینا محشور کردی در حالی که [در دنیا] بینا بودم؟! می‌فرماید: این‌چنین، آیات ما برایت آمد و آن‌ها را فراموش کردی؛ امروز نیز همان‌گونه فراموش می‌شوی) تا آخر آیات [طه: ۱۲۵-۱۲۶].
سیاق این آیات و به‌ویژه کلام خدای متعال در آغاز این داستان:

بهشت آدم علیه‌السلام

تفسیر آیه‌های ۳۶، ۳۷ و ۳۹ با هم

سپس انسان به جای آن همه‌نعمت، با گرایش به زندگی زودگذر و مرداری بدبو و پست، هرگونه رنج، سختی، ناگواری و دردی را به جان می‌خرد؛ با این همه، اگر پس از این کارها به سوی پروردگارش بازگردد، خدا او را به سرای کرامت و سعادتش برمی‌گرداند، و اگر به درگاه او برنگردد، به زمین دل ببندد و از هوای نفسش پیروی کند، بی‌گمان نعمت خدا را به ناسپاسی بدل ساخته و خود را به سرای هلاکت کشانده است: دوزخی که به آن درمی‌آید و چه بد آرامگاهی است!

تفسیر آیه‌های ۳۸ و ۳۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً» (گفتیم: همگی از آن فرود آیید؛ پس اگر هدایتی از سوی من برای شما آمد...). این نخستین آیینی است که خداوند برای آدم (ع) و فرزندانش تشریع کرد؛ و تمام دین را در دو جمله چنان خلاصه و فشرده بیان فرمود که تا روز قیامت چیزی بر آن افزوده نمی‌شود.

دلیل سوم این است که خدای متعال می‌فرماید: «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰايَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ، وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ ،الآيات» (بقره: ۳۸-۳۹: گفتیم: همگی از آن فرود آیید! پس اگر هدایتی از سوی من به شما رسید، کسانی که از هدایتم پیروی کنند، نه ترسی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین می‌شوند. و کسانی که کفر ورزیدند و نشانه‌های ما را دروغ انگاشتند، اهل آتشند و در آن جاودانه‌اند... تا آخر آیات).

تفسیر آیه‌های ۳۵، ۳۸ و ۳۹ با هم

این سخن، کلمه‌ای فراگیر برای تمام قوانین و احکام تفصیلی است که خداوند متعال در این دنیا به‌واسطه فرشتگان، کتاب‌ها و پیامبرانش فرو فرستاده است؛ و از نخستین شریعتی حکایت می‌کند که برای انسان در این دنیا—که همان دنیای آدم و نسل اوست—تشریع و مقرر شد. بر اساس آنچه خداوند متعال بازگو می‌کند، این تشریع پس از دومین فرمانِ فرود آمدن (هبوط) رخ داده است. از سویی کاملاً روشن است که فرمانِ فرود، فرمانی تکوینی است و زمانش پس از حضور در بهشت و ارتکاب آن خطا بوده است؛ بنابراین، در هنگام مخالفت با نهی و نزدیک‌شدن به آن درخت، نه دینِ تشریع‌شده‌ای وجود داشت و نه تکلیف مولوی (دستورِ الزام‌آور شرعی)؛ در نتیجه، در آن هنگام هیچ گناه بندگانی و هیچ نافرمانیِ مولوی پدید نیامده بود.