تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ حمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

و اما دربارهٔ «مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ»: پیش‌تر معنای «مالک» را شناختی که از «مِلک» (با کسرهٔ میم، به معنای دارایی و صاحبِ چیزی بودن) گرفته شده است. اما «مَلِک» (پادشاه و فرمانروا) از «مُلک» (با ضمهٔ میم، به معنای حکومت و فرمانروایی) گرفته شده و به کسی گفته می‌شود که نظام و ادارهٔ امور یک جامعه را در اختیار دارد، نه این‌که تک‌تک اشخاص و اشیا را به عنوان دارایی شخصی تصاحب کرده باشد؛ به بیان دیگر، او صاحب فرمان و داوری در میان مردم است.

برای تأیید هر یک از دو قرائتِ «مَلِک» (فرمانروا و پادشاه) و «مالِک» (صاحب‌اختیار)، دلیل‌ها و شواهدی آورده‌اند؛ با این حال، هر دو گونه از تسلط و فرمانروایی برای خدای متعال ثابت و برقرار است. اما آنچه از لغت و عرف زبان برمی‌آید این است که واژهٔ «مَلِک» (با ضمهٔ میم، یعنی پادشاه و فرمانروا) به زمان نسبت داده می‌شود؛ مثلاً می‌گویند: «پادشاه فلان دوره و زمانه»، ولی نمی‌گویند: «مالک فلان دوره و زمانه»، مگر با توجیهی دور از ذهن. خدای متعال نیز در عبارت «مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ» این واژه را به «روز» نسبت داده است، و در جایی دیگر نیز فرموده است: «لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ» (امروز فرمانروایی و پادشاهی از آنِ کیست؟ از آنِ خدای یکتای چیره و مسلط است؛ غافر: ۱۶).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

و سخن خدای متعال که می‌فرماید: «رَبِّ الْعَالَمِينَ * الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ * مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» (پروردگار جهانیان، بخشندهٔ مهربان، مالک روز پاداش). بیشتر قاریان آن را «مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ» (فرمانروای روز پاداش) خوانده‌اند. «رب» (پروردگار) همان مالکی است که کارِ مملوک خود را تدبیر و اداره می‌کند؛ بنابراین، معنای مِلک و مالکیّت در آن نهفته است. معنای مالکیّتی که در جامعه میان ما رواج دارد، نوعی اختصاص ویژه است؛ یعنی وابسته بودن چیزی به چیز دیگر، به‌گونه‌ای که تصرّف در آن را درست و مجاز می‌سازد. پس وقتی می‌گوییم فلان مالْ ملک ماست، معنایش این است که آن چیز پیوندی ویژه با ما دارد که به‌خاطرش حق داریم در آن دست ببریم و اگر این پیوند نبود، دست بردن در آن جایز نبود. این نوع مالکیّت در زندگی اجتماعی، امری قراردادی و اعتباری است، نه واقعی و تکوینی؛ و آن را از معنای واقعی دیگری گرفته‌اند که آن را نیز «مِلک» می‌نامیم. مِلک حقیقی همان وابستگیِ اجزا و توانایی‌های وجود ما به خودِ ماست؛ زیرا ما چشم، گوش، دست و پا داریم، و مالکیّت ما بر آن‌ها به این معناست که آن‌ها در هستی خود، وابسته به هستی ما هستند و بدون ما استقلالی ندارند، بلکه با تکیه بر هستیِ ما برپایند و ما می‌توانیم هر طور که بخواهیم در آن‌ها تصرّف کنیم؛ و این همان مالکیّت حقیقی است.

بحث روایی [معنای جریان‌داشتن و جاودانگی قرآن

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۴ با هم

در کتاب «عیون اخبار الرضا» به نقل از امام رضا (ع)، از پدران بزرگوارش، از امیر مؤمنان (ع) آمده است که فرمود: از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود:
خداوند عزوجل فرموده است: «من سورهٔ فاتحةالکتاب را میان خود و بنده‌ام تقسیم کرده‌ام؛ نیمی از آن برای من و نیمی برای بنده‌ام است، و بنده‌ام هرچه بخواهد به او داده می‌شود. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴ تا ۷ با هم

«شما را گواه می‌گیرم، همان‌طور که اعتراف کرد من فرمانروای روز جزایم، در روز حسابرسی حسابش را آسان می‌گیرم، کارهای نیکش را می‌پذیرم و از گناهانش درمی‌گذرم». ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۷ با هم

نخست اینکه: تمام این سوره کلامی است که خداوند سبحان به نیابت از بنده‌اش بیان فرموده است؛ یعنی به او می‌آموزد وقتی رو به سوی پروردگارش می‌آورد و در جایگاه بندگی می‌ایستد، چه سخنانی بر زبان جاری کند. ادامه در متن کامل

دوم اینکه: این سوره به دو بخش تقسیم شده است؛ نیمی از آن برای خداوند است و نیمی دیگر برای بنده. ادامه در متن کامل

سوم این‌که این سوره با همهٔ کوتاهی و فشردگی‌اش، تمام معارف قرآن را در بر دارد؛ زیرا قرآن با گستردگی شگفت‌انگیزش در معارف بنیادین و شاخه‌های برآمده از آن ــ مانند اخلاق، احکام عبادات، دادوستدها، سیاست‌ها، امور اجتماعی، وعده و وعیدها، و داستان‌ها و عبرت‌ها ــ در مجموع به سه اصل توحید، نبوت و معاد و فروع آن‌ها، و نیز به هدایت بندگان به آنچه دنیا و آخرتشان را سامان می‌دهد بازمی‌گردد. ادامه در متن کامل