تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ لاٰ يَخْفيٰ عَلَي اللّٰهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ » (روزی که آنان آشکار و پدیدارند و چیزی از ایشان بر خدا پوشیده نمی‌ماند) تا آخر آیه، تفسیری است بر «روز دیدار»؛ و معنای آشکار گشتنِ آنان برای خدا، این است که این حقیقت برای خودِ آنان روشن شود و سبب‌های خیالی که آنان را جلب می‌کردند از میان بروند؛ همان سبب‌هایی که آنان را به سوی خود می‌کشاندند، از پروردگارشان محجوب می‌ساختند، و از فراگیریِ پادشاهی‌اش، یگانگی‌اش در فرمانروایی و یکتایی‌اش در پروردگاری و معبودیت غافلشان می‌کردند.

بنابراین کلام الهی: « يَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ » (روزی که آنان آشکارند) اشاره به برطرف شدنِ هر سببِ پرده‌افکن است؛ و کلام او: « لاٰ يَخْفيٰ عَلَي اللّٰهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ » (چیزی از آنان بر خدا پوشیده نمی‌ماند) تفسیر و توضیحی بر معنای آشکار شدنِ آنان برای خداست؛ بدین‌سان که دل‌ها و کارهایشان در پیشگاه علم خداست و ظاهر و باطنِ آنان و آنچه به یاد دارند و آنچه فراموش کرده‌اند، همگی آشکار است و هیچ پوششی ندارد.

و کلام خدای متعال: « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ » (امروز پادشاهی و فرمانروایی از آنِ کیست؟ از آنِ خدای یکتای پیروزمند و چیره است) پرسش و پاسخی از سوی خدای سبحان است که حقیقتِ آن روز با آن دو روشن می‌شود؛ و آن حقیقت، آشکار گشتنِ پادشاهی و چیرگیِ مطلقِ خدای متعال بر آفریدگان است.

و در وصف شدنِ خدای متعال به «الواحد القهار» (یکتای پیروزمند و مسلط)، علّت انحصارِ پادشاهی در او بیان شده است؛ زیرا از آنجا که بر هر چیز چیره گشت، با سلبِ استقلال از آن، مالکش شد و بر آن مسلط گردید، و چون او یکتاست، فرمانروایی نیز تنها از آنِ او خواهد بود.

بحث روایی

و در «نهج‌البلاغه» آمده است: «و أنه سبحانه يعود بعد فناء الدنيا وحده لا شيء معه، كما كان قبل ابتدائها كذلك يكون بعد فنائها، بلا وقت و لا زمان و لا حين و لا مكان، عدمت عند ذلك الآجال و الأوقات، و زالت السنون و الساعات، -فلا شيء إلا الله الواحد القهار- الذي إليه مصير جميع الأمور، بلا قدرة منها كان ابتداء خلقها، و بغير امتناع منها كان فناؤها، و لو قدرت على الامتناع لدام بقاؤها»؛ و همانا او سبحان پس از فنای دنیا، تنها و بی‌آنکه چیزی با او باشد بازمی‌گردد؛ همان‌گونه که پیش از آغاز آفرینش جهان بود، پس از نابودی آن نیز همان‌گونه خواهد بود، بی‌هیچ وقت و زمان و هنگام و مکانی. در آن حال، سرآمدها و وقت‌ها نیست و نابود گشته و سال‌ها و ساعت‌ها از میان رفته‌اند؛ پس هیچ چیزی جز خداوندِ یگانه و چیره نیست، همو که فرجام همهٔ کارها به سوی اوست. آغاز آفرینش پدیده‌ها بدون قدرتی از جانب خودشان بود و فنایشان نیز بدون سرپیچی و امتناعی از سویشان رخ داد، و اگر بر امتناع توان می‌داشتند، بقایشان جاودانه می‌ماند.

و در تفسیر قمی به سند خود از ثُوَیر بن ابی‌فاخته روایت کرده است که امام علی بن الحسین (علیه‌السلام) چنین فرمود:

از آن حضرت دربارهٔ دو بار دمیدن در صور پرسیده شد که میان آن دو چقدر فاصله است؟ فرمود: «هرچه خدا بخواهد».

سپس آن حضرت (علیه‌السلام) چگونگی دمیدن در صور و مرگ اهل زمین و آسمان را یاد کرد تا آنجا که فرمود: پس در آن حال تا هر زمان که خدا بخواهد درنگ می‌کنند؛ سپس به آسمان فرمان می‌دهد و به شدت به لرزش و گردش درمی‌آید و به کوه‌ها فرمان می‌دهد و روان می‌گردند، و این همان سخن خداوند است که می‌فرماید: « يَوْمَ تَمُورُ السَّمٰاءُ مَوْراً وَ تَسِيرُ الْجِبٰالُ سَيْراً » (روزی که آسمان سخت به لرزش و گردش درآید و کوه‌ها به شتاب روان شوند)؛ یعنی گسترده و هموار می‌شود و «تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ» (زمین به زمینی دیگر دگرگون می‌گردد)؛ یعنی به زمینی تبدیل می‌شود که بر آن گناهی صورت نگرفته است؛ زمینی آشکار و نمایان که نه کوهی بر آن است و نه گیاهی، همان‌طور که نخستین بار آن را گسترانید؛ و عرش خود را همانند بار نخست بر روی آب بازمی‌گرداند، در حالی که خداوند یگانه و متکی به عظمت و قدرت خویش است.

فرمود: در آن هنگام، خدای جبّار جل‌جلاله با ندایی رسا از جانب خود که به گوشه و کنار آسمان‌ها و زمین‌ها می‌رسد ندا سر می‌دهد: « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ » (امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟)؛ پس هیچ پاسخ‌دهنده‌ای به او پاسخ نمی‌دهد. در این هنگام، خدای جبّار عزّوجل خود در پاسخ خویشتن می‌فرماید: « لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ » (از آنِ خداوندِ یگانه و چیره است) تا پایان حدیث.

می‌گویم: تأمل در این سه روایت اخیر انسان را به این حقیقت راهنمایی می‌کند که آنچه از آفریدگان نابود می‌شود، استقلال وجودیِ آنها و نسبت‌ها و پیوندهای اثرگذاریِ میان آنهاست، همان‌گونه که آیات قرآن نیز همین را می‌رساند؛ و نیز روشن می‌سازد که ارواح نمی‌میرند، و اینکه میان دو نفخه (دو بار دمیدن در صور) هیچ وقت و زمانی وجود ندارد، پس از این حقیقت غافل مشو؛ و در این روایات اشاره‌های لطیفی وجود دارد که برای اهل تدبر آشکار می‌شود، و در آنها نکاتی نیز هست که در ظاهر، با آنچه پیش از این بیان شد ناسازگار است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم

و در کتاب «التوحید» به سند خود از ابن‌فضّال، از امام رضا، از پدران بزرگوارش، از امام علی (علیهم‌السلام) در حدیثی آمده است که فرمود: و خدای عزّوجل می‌فرماید: « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ » (امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟)؛ سپس ارواح پیامبران، فرستادگان و حجت‌های خود را به سخن درمی‌آورد و آنان می‌گویند: « لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ » (از آنِ خداوندِ یگانه و چیره است)؛ سپس خدای جل‌جلاله می‌فرماید: « اَلْيَوْمَ تُجْزيٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ » (امروز هر کس در برابر آنچه انجام داده است کیفر یا پاداش داده می‌شود) تا پایان آیه.