تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلْيَوْمَ تُجْزيٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ لاٰ ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِيعُ الْحِسٰابِ » (امروز هر کس در برابر آنچه به دست آورده پاداش و کیفر می‌بیند، امروز هیچ ستمی نیست، همانا خدا سریع‌الحساب است)؛ حرف «باء» در « بِمٰا كَسَبَتْ » برای پیوند (صله) است و مقصود، بیان ویژگیِ آن روز است؛ بدین معنا که هر کسی عینِ همان دستاوردش را جزا داده می‌شود، پس پاداش و کیفرِ هر کس همان عمل اوست. خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» (تحریم: ۷): «ای کسانی که کفر ورزیدید! امروز عذر نیاورید، جز این نیست که در برابر آنچه انجام می‌دادید جزا داده می‌شوید».

و کلام او: « إِنَّ اللّٰهَ سَرِيعُ الْحِسٰابِ » (همانا خدا در حسابرسی سریع است)، دلیلی بر نفی ستم در جملهٔ « لاٰ ظُلْمَ الْيَوْمَ » (امروز هیچ ستمی نیست) است؛ بدین معنا که خدای متعال در رسیدگی به حساب‌ها شتابنده و دقیق است، و حسابرسیِ هیچ‌کس او را از حسابرسیِ دیگری بازنمی‌دارد تا مبادا به خطا رود و به کسی جزایی جز آنچه سزایش بوده بدهد و در حق او ستم روا دارد.

این استدلال ناظر به نفی ستمی است که از روی خطا سرچشمه می‌گیرد؛ اما ستمِ آگاهانه و عمدی، منتفی بودنش مسلّم و قطعی است، چرا که وقتی پاداش و کیفر، خودِ همان عمل باشد، ستم به هیچ روی تصورپذیر نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم

و در کتاب «التوحید» به سند خود از ابن‌فضّال، از امام رضا، از پدران بزرگوارش، از امام علی (علیهم‌السلام) در حدیثی آمده است که فرمود: و خدای عزّوجل می‌فرماید: « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ » (امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟)؛ سپس ارواح پیامبران، فرستادگان و حجت‌های خود را به سخن درمی‌آورد و آنان می‌گویند: « لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ » (از آنِ خداوندِ یگانه و چیره است)؛ سپس خدای جل‌جلاله می‌فرماید: « اَلْيَوْمَ تُجْزيٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ » (امروز هر کس در برابر آنچه انجام داده است کیفر یا پاداش داده می‌شود) تا پایان آیه.