تفسیر آیهٔ ۹۱ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِيهٰا مِنْ رُوحِنٰا وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آيَهً لِلْعٰالَمِينَ » (و آن زنی را یاد کن که دامن خود را پاک نگه داشت؛ پس از روح خود در او دمیدیم و او و فرزندش را نشانه‌ای برای جهانیان قرار دادیم). مراد از «الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا» مریم دختر عمران است؛ و در این عبارت، ستایشی از پاک‌دامنی و خویشتن‌داریِ او آمده و پاسخی است به تهمت‌هایی که یهودیان به او زدند.

و سخن خدای متعال که فرمود: «فَنَفَخْنٰا فِيهٰا مِنْ رُوحِنٰا » (پس از روح خود در او دمیدیم): ضمیر در «فِيهَا» به مریم بازمی‌گردد؛ و دمیدن از روح در او کنایه از این است که ولادت عیسی (ع) مستند به شیوهٔ جاری و معمول در پیدایش فرزند نبوده است که با صورت‌بندی آغاز می‌گردد؛ یعنی نخست شکل‌گیری نطفه و سپس دمیده شدن روح در آن؛ پس هنگامی که نطفهٔ صورت‌یافته‌ای در کار نباشد، چیزی جز دمیدن روح در او باقی نمی‌ماند و آن همان کلمهٔ الهی است؛ چنان‌که خدای متعال فرمود: «إِنَّ مَثَلَ عِيسيٰ عِنْدَ اللّٰهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (در واقع، مَثَل عیسی نزد خدا همچون مثل آدم است که او را از خاک آفرید و سپس به او گفت: «باش»، پس بی‌درنگ موجود شد) آل عمران: ۵۹؛ یعنی مَثَلِ هر دو تن در بی‌نیازیِ آفرینششان از نطفه، یکسان است.

و سخن خدای متعال که فرمود: «وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آيَهً لِلْعٰالَمِينَ » (و او و فرزندش را نشانه‌ای برای جهانیان قرار دادیم)؛ واژهٔ «آیه» را مفرد آورد و آن دو تن، یعنی مریم و عیسی (ع) را با هم یک نشانه برای جهانیان برشمرد؛ چرا که آن نشانه، همان ولادت با آن ویژگیِ خاص است که به هر دو وابسته است، و مریم در برپایی این نشانه پیشگام است؛ از همین رو خدای متعال می‌فرماید: «وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آيَهً » (و او و فرزندش را نشانه‌ای قرار دادیم) و این‌گونه نفرمود:

«و جعلنا ابنها و إياها آيه» (و فرزندش و او را نشانه‌ای قرار دادیم). و همین افتخار برای مریم بس است که با آنکه از پیامبران نبود، در کلام خدای متعال یاد او در میان یاد پیامبران (ع) وارد شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۰ و ۹۱ با هم

و در تفسیر قمی آمده است: دربارهٔ «يَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً » (ما را با رغبت و بیم می‌خواندند) فرمود: یعنی امیدواران و بیمناکان؛ و دربارهٔ سخن خدا: «الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا » (و آن بانویی که دامان خود را پاک نگه داشت) فرمود: [منظور] مریم است که هیچ‌کس به او ننگریسته بود؛ و دربارهٔ این سخن: «فَنَفَخْنٰا فِيهٰا مِنْ رُوحِنٰا » (پس از روح خود در او دمیدیم) فرمود: روحی آفریده‌شده بود، یعنی از فرمان ما.