تفسیر آیهٔ ۹۰ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ يَحْييٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ » (پس دعایش را اجابت کردیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برایش شایسته و بارور ساختیم) تا آخر آیه. ظاهر کلام این است که مراد از اصلاح همسرش (یعنی همسر زکریا) برای او، این است که وی را پس از آنکه نازا بود، زنی جوان و زایا قرار داد؛ همان‌گونه که زکریا در دعایش بدان تصریح می‌کند: «وَ كٰانَتِ امْرَأَتِي عٰاقِراً» (و همسرم نازا بوده است) مریم: ۸.

و سخن خدای متعال که فرمود: «إِنَّهُمْ كٰانُوا يُسٰارِعُونَ فِي الْخَيْرٰاتِ وَ يَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِينَ » (آنان همواره در کارهای خیر می‌شتافتند و ما را از روی بیم و امید می‌خواندند و پیوسته در پیشگاه ما فروتن بودند)، ظاهر سیاق نشان می‌دهد که ضمیر جمع به خاندان زکریا بازمی‌گردد؛ و گویی این جمله علّت مطلبی مقدّر (در تقدیر گرفته‌شده) است که از کلام پیشین دانسته می‌شود، و تقدیر کلام چیزی مانند این سخن ماست: «به آنان نعمت بخشیدیم، چرا که در کارهای خیر شتاب می‌ورزیدند».

«رَغَب» و «رَهَب» دو مصدرند، مانند «رغبت» و «رهبت»، به معنای امید (طمع داشتن) و بیم؛ و اگر بر همان معنای مصدریِ خود باقی باشند، تمییزند، و اگر به معنای فاعل (امیدوار و بیمناک) باشند، حال خواهند بود. خشوع نیز همان اثرپذیری و نرم‌دلیِ قلب از مشاهدهٔ عظمت و کبریایی الهی است.

معنای آیه چنین است: ما به آنان نعمت بخشیدیم، زیرا در انجام کارهای نیک می‌شتافتند و ما را از روی امید به رحمت یا پاداشمان، و از سر بیمِ از خشم یا کیفرمان می‌خواندند؛ یا ما را در حالی می‌خواندند که امیدوار و بیمناک بودند، و با دل‌هایشان در برابر ما فروتن و خاشع بودند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ فرمودهٔ خدای متعال: «وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ » (و همسرش را برای او شایسته گردانیدیم) آمده است: عادت ماهانه نمی‌شد، پس حیض دید.

و در کتاب «معانی الاخبار»، به سند خود از علی بن جعفر، از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) روایت کرده است که فرمود:

«رغبت» (شوق و امید در دعا) آن است که با کف هر دو دستت رو به آسمان کنی و آن‌ها را در برابر چهره‌ات قرار دهی، و «رهبت» (بیم و خشوع در دعا) آن است که دست‌هایت را وارونه کنی و آن‌ها را به سوی صورت بالا بیاوری.

می‌گویم: مانند آن در کتاب «کافی» نیز به سند خود از ابواسحاق، از امام صادق (ع) روایت شده و با این تعبیر آمده است که فرمود: «رغبت» آن است که با درون کف هر دو دستت رو به آسمان کنی، و «رهبت» آن است که پشت دو دستت را به سوی آسمان قرار دهی.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸۹ و ۹۰ با هم

داستان زکریا و یحیی (ع) پیش از این در اوایل سورهٔ مریم گذشت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۰ و ۹۱ با هم

و در تفسیر قمی آمده است: دربارهٔ «يَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً » (ما را با رغبت و بیم می‌خواندند) فرمود: یعنی امیدواران و بیمناکان؛ و دربارهٔ سخن خدا: «الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا » (و آن بانویی که دامان خود را پاک نگه داشت) فرمود: [منظور] مریم است که هیچ‌کس به او ننگریسته بود؛ و دربارهٔ این سخن: «فَنَفَخْنٰا فِيهٰا مِنْ رُوحِنٰا » (پس از روح خود در او دمیدیم) فرمود: روحی آفریده‌شده بود، یعنی از فرمان ما.