تفسیر آیهٔ ۹۲ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّهً وٰاحِدَهً وَ أَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ » (همانا این امت شماست، امتی یگانه؛ و من پروردگار شمایم، پس مرا بپرستید). «امت» به جماعتی گفته می‌شود که هدفی مشترک آنان را گرد هم می‌آورد. خطاب در این آیه — چنان‌که سیاق آیات بدان گواهی می‌دهد — خطابی همگانی است که همه افراد مکلّفِ انسان را در بر می‌گیرد؛ و مقصود از امت، همان نوعِ انسانی است که نوعی یگانه است. مؤنث آمدن اسم اشاره در عبارتِ «هٰذِهِ أُمَّتُكُمْ » نیز به‌خاطر مؤنث بودن خبر (واژه امّت) است.

و معنای آیه چنین است: ای جامعه بشری، این نوعِ انسانی امت شماست و امتی یگانه است؛ و من — خدای یکتایی که نامش گرامی باد — پروردگار شمایم، چرا که مالک شمایم و تدبیر کارتان را بر عهده دارم؛ پس تنها مرا بپرستید، نه دیگری را.

در عبارتِ «أُمَّهً وٰاحِدَهً » (امتی یگانه) به دلیل و برهانِ این فرمان اشاره شده است که باید خدای سبحان را پرستید؛ چرا که نوع انسان از آنجا که نوعی یگانه و امتی واحد با هدفی مشترک — یعنی سعادتِ زندگی انسانی — است، نمی‌تواند جز یک پروردگار داشته باشد. زیرا ربوبیت و الوهیت از مناصبِ تشریفاتی و قراردادی نیستند تا انسان به دلخواه خود، به هر شمار و به هر شیوه که بخواهد، از میان آن‌ها برای خویش برگزیند؛ بلکه ربوبیت خاستگاهی تکوینی (واقعی و عینی در آفرینش) برای تدبیر کار انسان است. از سویی دیگر، انسان حقیقتی نوعی و یگانه دارد، و نظام جاری در تدبیر کار او نیز نظامی واحد و به‌هم‌پیوسته است که اجزایش با یکدیگر پیوند دارند؛ و یک نظامِ تدبیرِ واحد را نیز جز مدبّری یگانه نمی‌تواند اداره کند. بنابراین، هیچ معنا ندارد که انسان‌ها در مسئله ربوبیت دچار اختلاف شوند، به این صورت که برخی پروردگاری غیر از پروردگارِ دیگران برگزینند، یا گروهی در پرستش او راهی جز راه دیگران پیش گیرند. پس انسان نوعی یگانه است و باید پروردگاری یگانه را برگزیند؛ پروردگاری که در حقیقتِ ربوبیت، پروردگار است و او همانا خداوند است که نامش گرامی باد.

برخی گفته‌اند: مراد از «امت»، دین است و اشاره با «هٰذِهِ» (این) به دین اسلام است که دین همه پیامبران بوده است؛ و منظور از «امتی یگانه» بودن آن، گردآمدن بلکه اجماع همه پیامبران بر آن است. بر این پایه، معنای آیه چنین می‌شود: آیین اسلام همان آیین شماست که باید حدود و احکامش را پاس بدارید، و این آیینی است که همه پیامبران (علیهم‌السلام) بر آن اتفاق نظر داشته‌اند.

اما این سخن بعید است؛ زیرا به‌کاربردن «امت» در معنای دین، اگر هم روا باشد، کاربردی مجازی است که جز با قرینه‌ای بازدارنده (قرینه‌ای که مانع حمل بر معنای حقیقی شود) نمی‌توان به آن روی آورد. در حالی که معنای حقیقی پس از آنکه صحیح و استوار است و سخنان دیگرِ خدای متعال نیز آن را تأیید می‌کند، هیچ دلیلی برای دست کشیدن از آن وجود ندارد؛ مانند این سخن خداوند: «وَ مٰا كٰانَ النّٰاسُ إِلاّٰ أُمَّهً وٰاحِدَهً فَاخْتَلَفُوا» (یونس: ۱۹: و مردم جز امتی یگانه نبودند، سپس اختلاف ورزیدند). و این آیه — چنان‌که می‌بینید — فشرده و چکیده همان چیزی را در بر دارد که این آیه و آیه پس از آن بیان می‌کنند.

افزون بر این، بنا بر سخن آنان، تعبیر به «رب» (پروردگار) به جای «إله» (معبود) در عبارتِ «وَ أَنَا رَبُّكُمْ » (و من پروردگار شمایم) بدون دلیل و توجیه می‌ماند؛ به خلاف آنکه «امت» را به معنای جماعت بگیریم؛ زیرا بر این اساس معنا چنین خواهد بود: شما نوعی یگانه‌اید و من مالک و مدبّر کار شمایم، پس مرا بپرستید تا مرا معبود خود قرار داده باشید.

در تفسیر این آیه، وجوه و احتمال‌های فراوانِ دیگری نیز گفته‌اند، اما همه آن‌ها از سیاق دور است؛ از این‌رو از آوردنشان چشم پوشیدیم و هر که خواهان آگاهی از آن‌هاست، به کتاب‌های مفصل مراجعه کند.