تفسیر آیهٔ ۹۳ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنٰا رٰاجِعُونَ » (و کارِ [دینِ] خود را میان خویش پاره‌پاره کردند؛ همگی به‌سوی ما بازمی‌گردند). آن‌گونه که در «مجمع‌البیان» آمده، واژه «تقطّع» به معنای تقطیع، یعنی جدا کردن و پراکندن است. برخی نیز گفته‌اند به همان معنای متبادرِ خود، یعنی پراکنده شدن و دستخوش اختلاف گشتن است، و واژه «أَمْرَهُمْ » به نزعِ خافض منصوب شده است (یعنی حرف جر افتاده و در اصل «فتقطّعوا فی أمرهم»؛ در کار خود اختلاف کردند، بوده است). و برخی گفته‌اند فعل «تَقَطَّعُوا » متضمّن معنای جعل (قرار دادن و گردانیدن) است و از همین رو خودبه‌خود مفعول گرفته و متعدی شده است.

به هر حال، کلام خدا که می‌فرماید: «وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ » (و کارِ [دینِ] خود را میان خویش پاره‌پاره کردند)، استعاره‌ای کنایی است. مراد این است که آنان این امرِ واحد—یعنی دین توحید را که از مسیر نبوت بدان فراخوانده شده بودند و قطعاً امری یکپارچه است—تکه‌تکه کردند و میان خود تقسیم نمودند؛ هر گروهی بخشی از آن را برگرفت و بخشی دیگر را فروگذاشت، همچون بت‌پرستان، یهود، نصارا، مجوس و صابئین با همهٔ فرقه‌های گوناگونشان. این تعبیر، نوعی توبیخ و سرزنش مردم است به‌خاطر اختلافشان در دین و نادیده‌گرفتن فرمان الهی مبنی بر اینکه تنها او را بپرستند.

و سخن پروردگار که: «كُلٌّ إِلَيْنٰا رٰاجِعُونَ » (همگی به‌سوی ما بازمی‌گردند)، بیانگر این است که اختلافشان در کار دین بی‌پاسخ رها نمی‌شود و بی‌اثر نمی‌ماند، بلکه همگی به‌سوی خدا بازمی‌گردند و به تناسب اختلاف‌هایی که پدید آوردند جزا داده می‌شوند؛ چنان‌که تفصیل این معنا در آیهٔ بعدی با عبارتِ «فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ » (پس هر کس بخشی از کارهای شایسته را انجام دهد...) و ادامهٔ آن به چشم می‌خورد.

فصل (نیاوردن حرف عطف) در جملهٔ «كُلٌّ إِلَيْنٰا رٰاجِعُونَ » (همگی به‌سوی ما بازمی‌گردند) از آن روست که این جمله در معنای پاسخ به پرسشی فرضی است؛ گویی پرسیده شده: اختلاف آنان در کار دین به کجا می‌انجامد و چه پیامدی دارد؟ پس در پاسخ گفته شد: همگی به‌سوی ما بازمی‌گردند تا چنان‌که می‌دانستند، جزایشان دهیم.