تفسیر آیهٔ ۸۴ سورهٔ ص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن پروردگار: « وَ الْحَقَّ أَقُولُ » (و حق می‌گویم) جمله‌ای معترضه است که به حتمی‌بودنِ این قضا و داوری اشاره دارد و کلامِ ابلیس در « أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ » (من از او بهترم...) را که اشاره به ناحق‌بودنِ فرمان سجده از سوی خدای متعال داشت، رد می‌کند؛ و مقدّم‌شدن «الحق» در « وَ الْحَقَّ أَقُولُ » و همراهی‌اش با الف و لام، برای رساندن معنای حصر (منحصر بودن گفتار به حق) است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸۴ و ۸۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » (فرمود: پس حق است، و حق را می‌گویم، که بی‌گمان جهنم را از تو و از هر کس از آنان که پیروی‌ات کند، همگی پر خواهم کرد). این سخن، پاسخ خدای متعال به ابلیس است و دربردارندهٔ حکم قطعی به آتش دوزخ دربارهٔ او و پیروان اوست.

پس عبارت « فَالْحَقُّ » (پس حق است)، مبتدایی است که خبرش حذف شده یا خبری است برای مبتدایی محذوف؛ و حرف فاء برای مترتب‌ساختنِ مابعد بر ماقبل است؛ و مراد از حق، نقطهٔ مقابل باطل است، چنان‌که تکرار دوبارهٔ واژهٔ حق همراه با الف و لام [در «وَ الْحَقَّ أَقُولُ»] نیز آن را تأیید می‌کند، و در این تکرار قطعاً مراد از آن همان نقطهٔ مقابل باطل است. و تقدیر سخن چنین است: «فالحق أقسم به لأملأن جهنم منك و ممن تبعك منهم» (پس به حق سوگند یاد می‌کنم که حتماً جهنم را از تو و از هر که از آنان پیروی‌ات کند پر خواهم کرد)، یا اینکه تقدیر چنین است: «فقولي الحق لأملأن إلخ» (پس سخن من حق است که دوزخ را پر خواهم کرد... تا آخر آیه).

تفسیر آیه‌های ۷۱ تا ۸۵ با هم

ما در آیاتِ همانندِ این در سورهٔ حجر، و نیز دربارهٔ این داستان در سوره‌های بقره، اعراف و اسراء سخن را به‌طور کامل و مفصّل بیان کردیم؛ پس شایسته است به آنجا مراجعه شود. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۱ تا ۸۵ با هم

دربارهٔ این داستان روایات دیگری نیز وجود دارد که ما آن‌ها را در ذیل سرگذشت آفرینش در سوره‌های بقره، اعراف، حجر و اسراء آورده‌ایم، پس به آنجا مراجعه شود. ادامه در متن کامل