تفسیر آیهٔ ۸۰ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ» (هر کس از پیامبر اطاعت کند، بی‌گمان خدا را اطاعت کرده است)؛ این جمله آغاز سخنی نو (استئناف) است که سخنِ آیهٔ پیشین، یعنی «وَ أَرْسَلْنٰاكَ لِلنّٰاسِ رَسُولاً» (و تو را به عنوان پیامبر برای مردم فرستادیم) را تأکید و تثبیت می‌کند، و به منزلهٔ بیان علتِ حکمِ آن است؛ به این معنا که تو جز فرستاده‌ای از سوی ما نیستی؛ پس هر کس از تو بدان جهت که فرستاده‌ای اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است، و هر کس روی گردانَد، ما تو را نگهبانِ آنان نفرستاده‌ایم.

از اینجا روشن می‌شود که سخن خداوند «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ» (هر کس از پیامبر اطاعت کند)، از قبیل نشاندن صفت به جای موصوف است تا علتِ حکم را یادآور شود؛ درست مانند آنچه پیش‌تر در کلام الهی گذشت که فرمود: « وَ الْآخِرَهُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقيٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً» (و آخرت برای کسی که تقوا پیشه کرده بهتر است و به اندازهٔ رشتهٔ شکافِ هستهٔ خرما هم ستم نمی‌بینید). بر این پایه، سیاق کلام بر روال مستقیم خود جریان دارد؛ بی آنکه چرخشی در کلام (التفات: تغییر شیوهٔ سخن از غایب به مخاطب یا برعکس) رخ داده باشد، به این صورت که از حالت خطاب در «وَ أَرْسَلْنٰاكَ» (و تو را فرستادیم) به غیبت در «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ» (هر کس از پیامبر اطاعت کند)، و سپس دوباره به خطاب در «فَمٰا أَرْسَلْنٰاكَ» (پس تو را نفرستادیم) چرخیده باشد.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر و خطیب از ابن‌عمر روایت کرده‌اند که گفت: ما در میان گروهی از اصحاب، نزد پیامبر خدا(ص) بودیم. ایشان فرمود: «ای مردم! آیا نمی‌دانید که من فرستادهٔ خدا به‌سوی شمایم؟» گفتند: «آری.» فرمود: «آیا نمی‌دانید که خدا در کتابش نازل فرموده که هر کس از من اطاعت کند، بی‌گمان خدا را اطاعت کرده است؟» گفتند: «آری، شهادت می‌دهیم که هر کس از تو اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده و اطاعت از تو، همان اطاعت از خداست.» پیامبر(ص) فرمود: «پس همانا بخشی از اطاعت خدا این است که از من اطاعت کنید، و بخشی از اطاعت من این است که از پیشوایان خود اطاعت نمایید؛ و حتی اگر نشسته نماز خواندند، همگی نشسته نماز بخوانید.»

می‌گویم: این فرمودهٔ پیامبر(ص) که «و إن صلوا... (و اگر نشسته نماز خواندند...)»، کنایه از واجب‌بودنِ پیرویِ کامل و همه‌جانبه است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۷ تا ۸۰ با هم

این آیات به آیات پیشین پیوسته است و همگی سیاقی یکدست دارند. این آیات، استشهاد به ماجرای گروه دیگری از مؤمنانِ سست‌ایمان را در بر دارند و در آن‌ها پند و یادآوریِ ناپایداری دنیا، جاودانگیِ نعمت‌های آخرت و نیز بیانی از یک حقیقت قرآنی درباره‌ی حسنات و سیئات (خوبی‌ها و بدی‌ها) آمده است. ادامه در متن کامل