تفسیر آیهٔ ۷۵ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَهٌ كٰانٰا يَأْكُلاٰنِ الطَّعٰامَ » (مسیح پسر مریم جز فرستاده‌ای نبود که پیش از او نیز فرستادگانی درگذشتند، و مادرش بانویی بسیار راستگو بود؛ هر دو غذا می‌خوردند). این سخن پاسخی است به گفتهٔ آنان که: «إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَهٍ » (خداوند سومیِ سه تاست)، یا پاسخی است هم به این گفته و هم به ادعای نقل‌شده‌شان در آیهٔ پیشین که: «إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ » (خداوند همان مسیح پسر مریم است)؛ سخنانی که چکیدهٔ آن‌ها این بود که مسیح دارای گوهر الوهیت (ذات خدایی) است. پاسخ قرآن این است که مسیح هیچ تفاوتی با دیگر فرستادگان خدا که پیش از او از دنیا رفتند ندارد؛ آنان انسان‌هایی فرستاده‌شده از جانب خدا بودند، بی آنکه خدایانی در برابر خدای پاک و منزه باشند. مادرش مریم نیز بانویی بسیار راستگو بود که به نشانه‌های خدای متعال باور داشت و او نیز انسانی بود، و هر دوی آن‌ها غذا می‌خوردند. غذا خوردن به همراه پیامدهای ناگزیرِ پس از آن، بر بنیادِ نیاز استوار است؛ نیازی که نخستین نشانه از نشانه‌های ممکن‌الوجود بودن (موجودی که بودنش وابسته به دیگری است) و آفریده‌شدگی به شمار می‌آید. بنابراین، مسیح (ع) موجودی ممکن بود که از موجودی ممکن زاده شد؛ بنده و پیامبری آفریده‌شده از مادری که هر دو خدا را عبادت می‌کردند و در مسیر نیاز و ناداریِ ذاتی روزگار می‌گذراندند، بی آنکه او پروردگار باشد.

انجیل‌هایی هم که امروزه در دست اهل کتاب است به این حقیقت معترف‌اند: تصریح می‌کنند که مریم دوشیزه‌ای بود که به خدا ایمان داشت و او را می‌پرستید؛ تصریح می‌کنند که عیسی مانند زاده شدنِ انسانی از انسانی دیگر، از او زاده شد؛ تصریح می‌کنند که عیسی مانند دیگر پیامبران، فرستاده‌ای از سوی خدا به سوی مردم بود؛ و تصریح می‌کنند که عیسی و مادرش مریم هر دو غذا می‌خوردند.

این‌ها اموری است که اناجیل به آن‌ها تصریح کرده‌اند، و همگی دلایلی روشن بر این حقیقت‌اند که او (ع) بنده و فرستادهٔ خدا بود.

همچنین ممکن است این آیه برای نفی الوهیتِ هر دوی آنان، یعنی هم مسیح و هم مادرش، آورده شده باشد؛ چنان‌که از سخن خدای متعال که می‌فرماید: «أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلٰهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ» (مائده: ۱۱۶؛ آیا تو به مردم گفتی من و مادرم را به جای خدا دو معبود بگیرید؟) برمی‌آید که کسانی بودند که همانند مسیح، به الوهیت مادرش نیز باور داشتند؛ یا مقصود از معبود گرفتنِ مریم، همانند نسبتی است که به اهل کتاب داده شده که دانشمندان و راهبان خود را به جای خدا اربابانی برگزیدند؛ بدین معنا که در برابر او و در برابر آنان چنان فروتنی و خضوعی نشان می‌دادند که در برابر هیچ انسانی روا نیست.

به هر حال، آیه بنا بر این فرض، الوهیت را از مسیح و مادرش هر دو نفی می‌کند؛ با این بیان که مسیح فرستاده‌ای مانند دیگر پیامبران بود، و مادرش بانویی بسیار راستگو، و هر دوی آنان غذا می‌خوردند؛ و همهٔ این‌ها با خدایی و الوهیت ناسازگار است.

در سخن خدای متعال که می‌فرماید: «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ » (پیش از او نیز فرستادگانی درگذشتند)، از آنجا که پیامبرانِ پیش از او به «خلو» یعنی گذشتن و مرگ توصیف شده‌اند، تأکیدی بر این برهان است که مسیح بشری بود که مرگ و زندگی بر او نیز روا بود، همان‌گونه که بر پیامبران پیش از او روا بود.

خدای متعال می‌فرماید: «انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰي يُؤْفَكُونَ » (بنگر چگونه نشانه‌ها را برای آنان بیان می‌کنیم، سپس بنگر چگونه [از حق] برگردانده می‌شوند). خطاب در این آیه به پیامبر (ص) و در مقام شگفت‌زدگی است؛ یعنی از چگونگیِ بیانِ نشانه‌ها از سوی ما برای آنان تعجب کن، که روشن‌ترین تبیین برای آشکارترین نشانه در باطل بودن ادعای الوهیت مسیح است؛ و نیز تعجب کن از چگونگیِ روی‌گردانی‌شان از اندیشیدن در این نشانه‌ها، که به کدامین سو از آن برگردانده می‌شوند و عقل‌هایشان به نتیجهٔ این بیان—که همان بطلان ادعای آنان است—هیچ توجهی نمی‌کند؟

بحث روایی

در کتاب «معانی الأخبار»، به سند خود از امام رضا، از پدران بزرگوارش، از امام علی(ع) دربارهٔ سخن خدای متعال روایت شده است:

«كٰانٰا يَأْكُلاٰنِ الطَّعٰامَ »؛ (آن دو غذا می‌خوردند) [مائده: ۷۵]،

«معناه أنهما كانا يتغوطان»؛ معنایش این است که آن دو قضاى حاجت مى‌کردند.

می‌گویم: عیاشی نیز این روایت را در تفسیر خود به صورت مرفوع (بدون ذکر سلسلهٔ راویان) نقل کرده است.