تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بهشت آدم علیه‌السلام

«فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا كٰانٰا فِيهِ» (بقره: ۳۶: پس آن دو را از آنچه در آن بودند بیرون راند).

سخن خدای سبحان که می‌فرماید: «فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطٰانُ» (پس شیطان آن دو را به لغزش انداخت)، هرچند ظاهر این جمله و نظایر آن بیش از وسوسه‌کردنِ شیطان برای آن دو نیست—درست همانند وسوسه‌ای که برای ما فرزندان آدم دارد؛ یعنی به صورت القای وسوسه در دل، بدون دیدن شخصِ شیطان.

امّا ظاهر آیاتی مانند این سخنِ خدای متعال در سورهٔ طه: «فَقُلْنٰا يٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ » (طه: ۱۱۷) (پس گفتیم: ای آدم! بی‌تردید این [ابلیس] دشمنی برای تو و همسرت است)، بر این دلالت دارد که خداوند شیطان را به آن دو نشان داد و او را با چهره و خودِ شخصش به آنان شناساند، نه صرفاً با توصیف. همچنین سخنِ خدای متعال که حکایت از کلام شیطان است: «يٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَليٰ شَجَرَهِ الْخُلْدِ الآيه» (طه: ۱۲۰) (ای آدم! آیا تو را به درخت جاودانگی راهنمایی کنم؟...)؛ زیرا این سخن به صورت حکایت از یک گفت‌وگوی رو در رو آمده است، و این امر نشان‌دهندهٔ گوینده‌ای است که حضورش احساس و درک می‌شده است.

همچنین سخن خدای متعال در سورهٔ اعراف که می‌فرماید: «وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّي لَكُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِينَ » (و برای آن دو سوگند یاد کرد که من قطعاً از خیرخواهان شما هستم) (اعراف: ۲۱). سوگند خوردن نیز تنها از کسی سر می‌زند که حضورش احساس و درک شود.

و همچنین خدای متعال می‌فرماید: «وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَهِ وَ أَقُلْ لَكُمٰا إِنَّ الشَّيْطٰانَ لَكُمٰا عَدُوٌّ مُبِينٌ » (و پروردگارشان آن دو را ندا داد که آیا شما را از آن درخت بازنداشتم و به شما نگفتم که بی‌گمان شیطان دشمن آشکار شماست؟) (اعراف: ۲۲). همهٔ این‌ها نشان می‌دهد که شیطان خود را به آن دو نشان می‌داد و آن‌ها او را می‌دیدند.

اگر حال و وضعِ آن دو بزرگوار (علیهما السلام) نیز مانند ما بود و هنگامِ وسوسه، شیطان را نمی‌دیدند، حق داشتند و برایشان روا بود که بگویند: «پروردگارا! ما متوجه نشدیم و بی‌آنکه حضور او را حس کنیم، گمان بردیم این وسوسه‌ها از افکار خودمان است؛ و هرگز قصد نداشتیم با هشداری که دربارهٔ دوری از وسوسهٔ او به ما داده بودی مخالفت کنیم.»

خلاصه آنکه، آدم و حوا او را می‌دیدند و می‌شناختند. پیامبران نیز که به عصمت الهی مصون و معصوم‌اند، هرگاه ابلیس به سراغشان می‌آمد، همان‌گونه او را می‌شناختند و می‌دیدند؛ چنان‌که در روایات دربارهٔ نوح، ابراهیم، موسی، عیسی، یحیی، ایوب، اسماعیل و محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) آمده است. این از این جهت.

همچنین ظاهر این آیات مانند ظاهر سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ » (پروردگارتان شما را از این درخت بازنداشت)؛ این تعبیر نشان می‌دهد که آدم و حوا همراه آن ملعون در بهشت و روبه‌روی همان درخت بوده‌اند؛ پس ابلیس وارد بهشت شده، با آن دو همراهی کرده و با وسوسه‌اش فریبشان داده بود. این امر هیچ اشکالی هم ندارد؛ زیرا آن بهشت، بهشت جاودان نبوده است تا شیطان هرگز نتواند به آن پا بگذارد. دلیل این مطلب هم آن است که سرانجام همگی از این بهشت بیرون رانده شدند.

و اما این سخن خدای متعال که خطاب به ابلیس فرمود: «فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهٰا فَاخْرُجْ» (پس از آن فرود آی، چرا که تو را نسزد که در آن تکبر ورزی، پس بیرون شو؛ اعراف: ۱۳)، ممکن است مراد از آن بیرون رفتن از جمع فرشتگان باشد، یا خروج از آسمان بدان جهت که آسمان جایگاه قرب و کرامت است.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ الآيه» (و گفتيم: همگى فرود آييد، در حالى كه دشمن يكديگرید...). ظاهر سياق نشان می‌دهد كه اين خطاب متوجه آدم، همسرش و ابليس است؛ در حالى كه در سورهٔ اعراف، ابليس به تنهايى مخاطب قرار گرفته، آنجا كه مى‌فرمايد: «فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهٰا الآيه» (اعراف: ۱۳) (پس از آن فرود آى، كه تو را نسزد در آنجا تكبر ورزى...). پس اين سخن خداى متعال:

عبارت «اِهْبِطُوا» (فرود آیید)

مانند جمع میان دو خطاب و حکایتی از یک فرمان و تقدیر حتمی الهی است؛ تقدیری که خداوند بر پایهٔ آن، دشمنی را میان ابلیس (که لعنت خدا بر او باد) و میان آدم و همسرش و نسل آن دو مقرر فرمود. و به همین سان تقدیر کرد که زندگی‌شان در زمین باشد، در همان‌جا بمیرند و از همان‌جا [در رستاخیز] برانگیخته شوند.

فرزندان آدم نیز در این حکم همراه با خودِ آدم هستند؛ همان‌طور که چه بسا از ظاهر این سخن فهمیده می‌شود: «فِيهٰا تَحْيَوْنَ وَ فِيهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ الآيه» (در آن زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از آن بیرون آورده می‌شوید؛ اعراف: ۲۵). همچنین چنان‌که بعداً در کلام خدای متعال خواهد آمد: «وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاكُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ » الآيه (و بی‌گمان شما را آفریدیم، سپس صورت‌گری‌تان کردیم، آنگاه به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید؛ اعراف: ۱۱).

بدان که ظاهر این سخن خدای متعال: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِليٰ حِينٍ » (و گفتیم: فرود آیید که برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهید بود، و برای شما در زمین تا زمانی معین، قرارگاه و برخورداری است؛ بقره: ۳۶) و نیز سخن دیگر او: «قٰالَ فِيهٰا تَحْيَوْنَ وَ فِيهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ » (فرمود: در آن زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از همان‌جا بیرون آورده می‌شوید؛ اعراف: ۲۵) نشان می‌دهد که شیوهٔ این زندگی پس از هبوط، با شیوهٔ آن در بهشت پیش از هبوط تفاوت دارد. این زندگی، حیاتی است که حقیقتش با حقیقت زمین درآمیخته، همراه با رنج و سختی است و لازمه‌اش این است که انسان در زمین پدید آید، سپس با مرگ به آن بازگردانده شود، و آنگاه با برانگیخته‌شدن در قیامت از آن بیرون آید.

بنابراین، زندگی زمینی با زندگی در بهشت تفاوت دارد؛ چراکه زندگی بهشتی، حیاتی آسمانی است و زمینی نیست.

بحث روایتی [بهشت آدم علیه‌السلام

امّا دربارهٔ چگونگیِ آمدن ابلیس به سوی آن دو (آدم و حوّا) و وسیله‌ای که برای این کار به کار گرفت، روایات صحیح و معتبر از بیان آن خالی است.

در برخی روایات آمده است که مار و طاووس برای گمراه کردن آدم و حوا، به ابلیس کمک کردند؛ اما این روایات اعتبار ندارند و ما از آوردنشان چشم‌پوشی کردیم. به نظر می‌رسد این روایات از اخبار ساختگی و وارداتی (اسرائیلیات) باشند و ماجرا از تورات گرفته شده است. اینک عین عبارت تورات در این داستان پیش روی شماست:

و سوم اینکه: کلام خدای متعال از وارد شدن ابلیس به بهشت خالی است (اصلاً به ورود او اشاره‌ای نکرده است)؛ بنابراین دیگر جایی برای اشکال باقی نمی‌ماند. سخن از ورود او تنها در روایات آمده است و این روایات نیز از خبرهای واحد (روایت‌هایی که به مرز تواتر نرسیده‌اند) هستند و علاوه بر آن، احتمال «نقل به معنا» (بیان مفهوم حدیث به زبان راوی به‌جای آوردن عین الفاظ) نیز در آن‌ها وجود دارد.

بیشترین چیزی که از کلام خدای متعال بر ورود ابلیس به بهشت دلالت می‌کند، این سخن اوست که از زبان ابلیس حکایت می‌کند: «وَ قٰالَ مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ إِلاّٰ أَنْ تَكُونٰا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونٰا مِنَ الْخٰالِدِينَ» (اعراف: ۲۰)؛ چراکه در آن، واژهٔ «هٰذِهِ» (این) را آورده است که برای اشاره به نزدیک به کار می‌رود. اما اگر این واژه در اینجا بر نزدیکیِ مکانی دلالت کند، در سخن خودِ خدای متعال نیز که فرمود: «وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَكُونٰا مِنَ الظّٰالِمِينَ» (اعراف: ۱۹)، باید دربارهٔ خودِ خداوند هم بر چنین نزدیکیِ مکانی‌ای دلالت داشته باشد.

و در کتاب «احتجاج»، در مناظرهٔ علی (ع) با مرد شامی آمده است؛ هنگامی که از آن حضرت دربارهٔ گرامی‌ترین درّه و سرزمین در روی زمین پرسید، فرمود: «درّه‌ای است به نام سراندیب (سیلان یا سری‌لانکای امروزی) که آدم از آسمان در آن فرود آمد.»

می‌گویم: در برابر این روایت، احادیث فراوانِ دیگری هست که نشان می‌دهد آدم در سرزمین مکه فرود آمد و بخشی از آن‌ها پیش از این گذشت. برای سازگار کردنِ این دو دسته روایت می‌توان گفت ممکن است او نخست در سراندیب فرود آمده و سپس به سوی سرزمین مکه رهسپار شده باشد؛ بنابراین پای دو فرودِ هم‌زمان و ناسازگار در میان نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

اشاره

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۹ با هم

نخست، همین جا در سورهٔ بقره. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۷ با هم

دوم، در سورهٔ اعراف. خدای متعال می‌فرماید: «وَ يٰا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّهَ فَكُلاٰ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَكُونٰا مِنَ الظّٰالِمِينَ. فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطٰانُ لِيُبْدِيَ لَهُمٰا مٰا وُورِيَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ:مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ إِلاّٰ أَنْ تَكُونٰا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونٰا مِنَ الْخٰالِدِينَ. وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّي لَكُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِينَ. فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَهَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا يَخْصِفٰانِ عَلَيْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّهِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَهِ وَ أَقُلْ لَكُمٰا إِنَّ الشَّيْطٰانَ لَكُمٰا عَدُوٌّ مُبِينٌ. قٰالاٰ:رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِينَ. قٰالَ:اِهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِليٰ حِينٍ. قٰالَ:فِيهٰا تَحْيَوْنَ وَ فِيهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ» (و ای آدم! تو و همسرت در بهشت آرام گیرید و از هر جا که خواستید بخورید، ولی به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید شد. پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه از شرمگاهشان پوشیده مانده بود، برایشان آشکار شود؛ و گفت: «پروردگارتان شما را از این درخت بازنداشت مگر برای اینکه دو فرشته نشوید یا جاودانه نگردید.» و برای آن دو سوگند یاد کرد که: «من قطعاً از خیرخواهانِ شمایم.» پس با فریبی آن دو را فروکشید؛ و چون از آن درخت چشیدند، شرمگاهشان بر ایشان آشکار شد و آغاز کردند به پوشاندن خود از برگ‌های بهشت؛ و پروردگارشان آن دو را ندا داد: «آیا شما را از آن درخت بازنداشتم و نگفتم که شیطان دشمن آشکار شماست؟» گفتند: «پروردگارا، ما بر خویشتن ستم کردیم، و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحمت نیاوری، حتماً از زیانکاران خواهیم بود.» فرمود: «فرود آیید در حالی که دشمن یکدیگرید، و برای شما در زمین تا زمانی معیّن قرارگاه و برخورداری خواهد بود.» فرمود: «در آن زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از آن بیرون آورده می‌شوید»؛ اعراف: ۱۹-۲۵).

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۹ با هم

و بخش سوم در سورهٔ طه آمده است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِليٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِكَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِيسَ أَبيٰ. فَقُلْنٰا يٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلاٰ يُخْرِجَنَّكُمٰا مِنَ الْجَنَّهِ فَتَشْقيٰ. إِنَّ لَكَ أَلاّٰ تَجُوعَ فِيهٰا وَ لاٰ تَعْريٰ، وَ أَنَّكَ لاٰ تَظْمَؤُا فِيهٰا وَ لاٰ تَضْحيٰ. فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطٰانُ قٰالَ:يٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَليٰ شَجَرَهِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لاٰ يَبْليٰ. فَأَكَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا يَخْصِفٰانِ عَلَيْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّهِ وَ عَصيٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَويٰ. ثُمَّ اجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَتٰابَ عَلَيْهِ وَ هَديٰ. قٰالَ:اِهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ فَلاٰ يَضِلُّ وَ لاٰ يَشْقيٰ. وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَهً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ أَعْميٰ.»؛ و پیش از این با آدم پیمان بستیم، اما او فراموش کرد و برایش عزمی و اراده‌ای استوار نیافتیم. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۹ با هم

«قٰالَ:رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْميٰ وَ قَدْ كُنْتُ بَصِيراً. قٰالَ:كَذٰلِكَ أَتَتْكَ آيٰاتُنٰا فَنَسِيتَهٰا وَ كَذٰلِكَ الْيَوْمَ تُنْسيٰ » (می‌گوید: پروردگارا، چرا مرا نابینا محشور کردی در حالی که [در دنیا] بینا بودم؟! می‌فرماید: این‌چنین، آیات ما برایت آمد و آن‌ها را فراموش کردی؛ امروز نیز همان‌گونه فراموش می‌شوی) تا آخر آیات [طه: ۱۲۵-۱۲۶].
سیاق این آیات و به‌ویژه کلام خدای متعال در آغاز این داستان:

بهشت آدم علیه‌السلام

تفسیر آیه‌های ۳۰، ۳۴، ۳۵ و ۳۶ با هم

جملهٔ «إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَهً» (من در زمین جانشینی قرار می‌دهم) نشان می‌دهد که آدم(ع) اساساً برای این آفریده شده بود که در زمین زندگی کند و در همان‌جا بمیرد، و خداوند آن دو را در بهشت جای داد تا بیازمایدشان و شرمگاه‌هایشان برایشان آشکار شود تا به زمین فرود آیند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۷ با هم

همچنین خدای متعال پس از توبهٔ آن دو، خطایشان را بخشید ولی آن‌ها را به بهشت بازنگرداند، بلکه به دنیا فرودشان آورد تا در آن زندگی کنند. اگر زندگیِ زمینی به دنبالِ خوردن از آن درخت و آشکار شدن شرمگاه، سرنوشتی حتمی و قطعی نبود و بازگشت به بهشت با وجود آن ناممکن نگشته بود، بی‌گمان پس از بخششِ خطا به بهشت بازمی‌گشتند. بنابراین عامل اصلی در بیرون رفتنِ آن دو از بهشت و فرود آمدنشان، همان خوردن از درخت و آشکار شدن شرمگاه بود که با وسوسهٔ شیطانِ رانده‌شده رخ داد. خدای متعال در آغازِ این داستان در سورهٔ طه فرموده است: «وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِليٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً » (طه: ۱۱۵؛ و پیش از این به آدم سفارش کرده و پیمان بسته بودیم، ولی او فراموش کرد و در او تصمیمی استوار نیافتیم). سپس خدای متعال بقیهٔ داستان را بیان فرموده است. حال آیا این «عهد»، همان سخن خدای متعال است که فرمود: «لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَكُونٰا مِنَ الظّٰالِمِينَ» (نزدیک این درخت نشوید که از ستمکاران خواهید بود)؟ یا سخنِ دیگر اوست که فرمود: «إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ» (طه: ۱۱۷؛ قطعاً این ابلیس دشمن تو و همسرت است)؟ یا اینکه عهد در اینجا به معنای همان پیمانِ همگانی است که از همهٔ انسان‌ها گرفته شده و از پیامبران به صورتی مؤکدتر و محکم‌تر دریافت شده است؟

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

احتمال نخست درست نیست؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید: «فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطٰانُ لِيُبْدِيَ لَهُمٰا مٰا وُورِيَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ إِلاّٰ أَنْ تَكُونٰا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونٰا مِنَ الْخٰالِدِينَ. وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّي لَكُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِينَ » (اعراف: ۲۰-۲۱؛ پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه از شرمگاهشان پوشیده مانده بود برایشان آشکار کند و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت بازنداشت مگر برای اینکه مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانان گردید، و برای آن دو سوگند یاد کرد که من خیرخواه شمایم). طبق این دو آیه، آن‌ها در همان هنگامِ ارتکابِ خطا و نزدیک شدن به درخت، نهیِ الهی را به یاد داشتند؛ در حالی که خدای متعال دربارهٔ آن عهد فرمود: «فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً » (طه: ۱۱۵؛ پس فراموش کرد و در او تصمیمی استوار نیافتیم). بنابراین، عهدِ یادشده همان نهی از نزدیک شدن به درخت نیست. اما احتمال دوم (اینکه عهدِ یادشده، هشدار دربارهٔ پیروی از ابلیس باشد) اگرچه خیلی دور از ذهن نیست، ولی ظاهر آیات با آن سازگار نیست؛ زیرا عهد، همان‌طور که از ظاهر آیه برمی‌آید، تنها ویژهٔ آدم (ع) است.

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۸ با هم

در حالی که هشدار دربارهٔ ابلیس به هر دوی آن‌ها (آدم و حوا) با هم داده شده بود. همچنین پایان این آیات در سورهٔ طه ــ که هماهنگ با آغاز آن‌هاست ــ با عهد به معنای پیمان کلی سازگار است، نه عهد به معنای برحذر داشتن از ابلیس. خدای متعال می‌فرماید: «فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ فَلاٰ يَضِلُّ وَ لاٰ يَشْقيٰ وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَهً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ أَعْميٰ الآيات» (طه: ۱۲۳-۱۲۴: «پس اگر از جانب من هدایتی برای شما آمد، هر که از هدایت من پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه به رنج و بدبختی می‌افتد؛ و هر کس از یاد من روی بگرداند، بی‌گمان زندگیِ تنگ و سختی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم») تا آخر آیات. بنابراین، در تطبیق آیات، سخن خدای متعال: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَهً ضَنْكاً» (طه: ۱۲۴: «و هر کس از یاد من روی بگرداند، بی‌گمان زندگیِ تنگ و سختی خواهد داشت») بر فراموش کردنِ عهد منطبق می‌شود. چنان‌که می‌بینید، این معنا با عهد به مفهومِ پیمان بر ربوبیت و بندگی، بسیار سازگارتر است تا با هشدار از ابلیس؛ زیرا از نظر مفهومی، میان روی‌گردانی از یاد خدا و پیروی از ابلیس پیوند چندانی نیست، در حالی که با پیمانِ ربوبیت تناسب کامل دارد؛ چراکه پیمان بر ربوبیت یعنی انسان هرگز فراموش نکند که خداوند پروردگار اوست؛ یعنی مالک و تدبیرکنندهٔ اوست، و انسان در هیچ حالی از یاد نبرد که بنده‌ای تمام‌عیار و سراپا مملوک است و برای خود مالک هیچ چیزی نیست؛ نه سودی، نه زیانی، نه مرگی، نه حیاتی و نه رستاخیزی؛ یعنی نه در ذات، نه در صفت و نه در فعل از خود استقلالی ندارد.

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۷ با هم

از همین جا، اگر هوشمند و تیزبین باشی، درمی‌یابی درختی که از آن نهی شدند، درختی بود که نزدیک شدن به آن، با رنج و سختی زندگی دنیا همراه بود؛ یعنی اینکه انسان در دنیا پروردگارش را فراموش کند و از جایگاه او غافل بماند. گویی آدم (ع) می‌خواست میان آن درخت و پیمانی که از او گرفته شده بود جمع کند، اما نتوانست؛ در نتیجه پیمان را فراموش کرد، به رنج زندگی دنیا گرفتار شد و سپس این خطا با توبه جبران گردید.

تفسیر آیه‌های ۳۰، ۳۴ و ۳۶ با هم

به سجده واداشتنِ فرشتگان در برابر آدم(ع) تنها از این رو بود که او جانشین خدا در زمین است. بنابراین، گرچه شخص آدم مورد سجده قرار گرفت، اما حقیقت و حکم این سجده متوجه همهٔ انسان‌ها بود. پس قرار گرفتن آدم(ع) در جایگاه کسی که برایش سجده می‌شود، از باب نمونه، الگو و نمایندهٔ همهٔ نوع بشر بوده است.

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

کوتاه سخن این‌که، گویا این داستانی که خدای متعال از سکونت‌دادن آدم و همسرش در بهشت و سپس فرودآوردنشان به سبب خوردن از آن درخت بازگو فرموده، مانند مثَلی است که با آن، وضعیت انسان پیش از فرودآمدنش به دنیا مجسم می‌شود؛ همان سعادت و کرامتی که با حضور در حریم قدس الهی، جایگاه بلندی و قُرب، سرای نعمت و شادمانی، انس و روشنایی، و در کنار هم‌نشینانی پاک، دوستانی روحانی و همسایگی پروردگار جهانیان داشته است.

تفسیر آیه‌های ۳۶، ۳۷ و ۳۹ با هم

سپس انسان به جای آن همه‌نعمت، با گرایش به زندگی زودگذر و مرداری بدبو و پست، هرگونه رنج، سختی، ناگواری و دردی را به جان می‌خرد؛ با این همه، اگر پس از این کارها به سوی پروردگارش بازگردد، خدا او را به سرای کرامت و سعادتش برمی‌گرداند، و اگر به درگاه او برنگردد، به زمین دل ببندد و از هوای نفسش پیروی کند، بی‌گمان نعمت خدا را به ناسپاسی بدل ساخته و خود را به سرای هلاکت کشانده است: دوزخی که به آن درمی‌آید و چه بد آرامگاهی است!

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۷ با هم

و اما دربارهٔ اینکه این کلمات چه بوده‌اند، چه بسا احتمال داده شود همان سخنی است که خدای متعال در سورهٔ اعراف از آن دو نقل کرده و فرموده است: «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِينَ» (اعراف: ۲۳؛ گفتند: پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی، قطعاً از زیان‌کاران خواهیم بود). با این حال، قرار گرفتنِ این کلمات—یعنی آیهٔ «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا »—پیش از آیهٔ «قُلْنَا اهْبِطُوا » در سورهٔ اعراف، و قرار گرفتن آیهٔ «فَتَلَقّٰي آدَمُ » پس از آیهٔ «قُلْنَا اهْبِطُوا» در همین سوره، با این احتمال سازگار نیست.

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۷ با هم

بدان که آدم (ع) گرچه با افکندنِ خویش بر لبهٔ پرتگاهِ هلاکت و بر سرِ دوراهیِ سعادت و شقاوت ــ یعنی همان دنیا ــ به خود ستم کرد، زیرا اگر در فرودگاهش درنگ می‌کرد هلاک می‌شد، و اگر هم به سعادتِ نخستینِ خود بازمی‌گشت، باز خویشتن را به رنج افکنده و به خود ستم کرده بود؛ پس او در هر حال به خود ستم کرد، جز اینکه با این فرود آمدن، چنان مرتبه‌ای از سعادت و جایگاهی از کمال را برای خویش فراهم آورد که اگر فرود نمی‌آمد بدان نمی‌رسید، و همچنین اگر بدون خطا فرود می‌آمد نیز بدان دست نمی‌یافت.

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۷ با هم

آدم در بهشت كجا مى‌توانست فقر، خوارى، بيچارگى، نيازمندى و كوتاهىِ ذاتىِ خود را ببيند، در حالى كه در برابر هر رنج و سختى و تلاشى كه به او مى‌رسيد، در بارگاه قدس و جوار پروردگار جهانيان، آسايش و آرامش داشت؟ خداوند متعال صفاتى چون گذشت، آمرزش، پذيرش توبه، پرده‌پوشى، بخشش، مهرورزى و رحمت دارد كه جز گنهكاران به آنها دست نمى‌يابند؛ و براى او در روزگار، نسيم‌هايى از رحمت است كه جز كسانى كه خود را در معرض آنها قرار مى‌دهند، با آنها آرام نمى‌گيرند و شاداب نمى‌شوند.

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

اگر در این داستان (داستان بهشت) و به‌ویژه آنچه در سورهٔ طه آمده دقت و تدبر کنی، درمی‌یابی که نتیجهٔ این ماجرا دو حکم قطعی (قضا) از سوی خدای متعال دربارهٔ آدم و فرزندانش بود: نخست اینکه خوردن از آن درخت، موجبِ حکم و قضای حتمیِ خداوند بر فرود آمدن (هبوط)، ماندگار شدن در زمین و زندگی در آن شد؛ همان زندگیِ پر از رنج و مشقتی که هنگام نهی از نزدیک‌شدن به آن درخت، از آن بیم داده شده بودند. این قضا و حکم نخست بود.

تفسیر آیه‌های ۳۶ تا ۳۸ با هم

و دوم اینکه توبه در پیِ خود، قضا و حکمی دیگر از سوی خداوند متعال می‌آورد؛ حکمی مبنی بر گرامی‌داشتنِ آدم و فرزندانش از راهِ هدایت به سوی بندگی. بنابراین، آنچه در آغاز مقدّر شده بود، صرفاً همان زندگیِ زمینی بود، سپس با پذیرشِ توبه، خداوند آن زندگی را پاکیزه و دلپذیر ساخت، بدین‌گونه که هدایت به سوی بندگی را با آن درآمیخت؛ از این رو، زندگی از دو بخش فراهم آمد: زندگیِ زمینی و زندگیِ آسمانی.

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۸ با هم

همین نکته از تکرار فرمان فرودآمدن (هبوط) در این سوره فهمیده می‌شود؛ آنجا که خدای متعال می‌فرماید: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِليٰ حِينٍ الآيه» (و گفتیم: فرود آیید، در حالی که برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهید بود، و برای شما در زمین تا زمانی معین قرارگاه و برخورداری است) (بقره: ۳۶)، و خدای متعال می‌فرماید: «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً الآيه.» (گفتیم: همگی از آن فرود آیید؛ پس هرگاه هدایتی از سوی من برای شما آمد...؛ بقره: ۳۸).

تفسیر آیه‌های ۳۶ تا ۳۸ با هم

قرار گرفتن توبه میان دو بار فرمان هبوط، نشان می‌دهد که توبه هنگامی رخ داد که آن دو هنوز کاملاً از بهشت جدا نشده بودند، هرچند مانند پیش از آن واقعه نیز دیگر در بهشت مستقر نبودند.

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

از همین جا دانسته می‌شود که پیامدِ خوردن از آن درخت ممنوع و بیرون رانده شدن از بهشت، اثری ضروری و تکوینی (اثر طبیعی و واقعی) بود؛ درست همان‌طور که خوردنِ زهر مرگ می‌آورد و آتش می‌سوزاند، چنان‌که در دستورهای ارشادی (راهنمایی به آثار واقعی کارها) چنین است. این پیامد از قبیل مجازات مولوِی (کیفر قانونیِ صادر از جانب مولا) در دستورهای مولوی نبود؛ مانند ورود به آتش برای تارک نماز، یا سزاوار سرزنش شدن و دوری گزیدن در نافرمانی‌های عمومی، اجتماعی و مولوِی.

بحث روایتی [بهشت آدم علیه‌السلام

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

در تفسیر قمی، از پدرش به‌صورت مرفوع (با واسطه‌هایی که نامشان ذکر نشده) نقل شده است که گفت: از امام صادق (علیه‌السلام) دربارهٔ بهشت آدم پرسیدند که آیا از باغ‌های دنیا بود یا از بهشت‌های آخرت؟ امام (علیه‌السلام) فرمود: «از باغ‌های دنیا بود که خورشید و ماه در آن طلوع می‌کرد؛ و اگر از بهشت‌های آخرت بود، هرگز از آن بیرون رانده نمی‌شد.» امام (علیه‌السلام) فرمود: «چون خداوند آدم را در بهشت جای داد و بهره‌گیری از همه‌چیز آن جز آن درخت را برایش حلال ساخت، زیرا او را چنان آفریده بود که ماندگاری‌اش فقط در گرو امر و نهی، خوراک، پوشاک، مسکن و ازدواج بود، و سود و زیانش را جز با توفیق الهی درنمی‌یافت؛ پس ابلیس نزد او آمد و به او گفت: اگر از این درخت که خداوند شما را از آن نهی فرموده بخورید، دو فرشته خواهید شد و جاودانه در بهشت می‌مانید، و اگر از آن نخورید، خداوند شما را از بهشت بیرون خواهد کرد؛ و برای آن دو سوگند یاد کرد که خیرخواهشان است، همان‌طور که خدای عزوجل از زبان او حکایت کرده است: «مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ- إِلاّٰ أَنْ تَكُونٰا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونٰا مِنَ الْخٰالِدِينَ- وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّي لَكُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِينَ -فقبل آدم قوله فأكلا من الشجره» (پروردگارتان شما را از این درخت بازنداشت مگر برای اینکه مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانان گردید، و برایشان سوگند خورد که من قطعاً از خیرخواهانِ شما هستم؛ اعراف: ۲۰-۲۱). پس آدم سخنش را پذیرفت و هر دو از آن درخت خوردند. سرانجام همان شد که خداوند حکایت فرموده است: شرمگاه‌هایشان برایشان آشکار گردید و پوششی که خداوند از بهشت بر تنشان کرده بود فرو ریخت و شروع کردند به پوشاندن خود با برگ‌های بهشت. «وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا:أَ لَمْ أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَهِ-وَ أَقُلْ لَكُمٰا إِنَّ الشَّيْطٰانَ لَكُمٰا عَدُوٌّ مُبِينٌ» (و پروردگارشان ندایشان داد: آیا شما را از آن درخت بازنداشتم و نگفتم که بی‌تردید شیطان برایتان دشمنی آشکار است؟؛ اعراف: ۲۲). پس آن دو چنان‌که خداوند از ایشان حکایت کرده گفتند: «رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا-وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِينَ» (پروردگارا، ما به خود ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی، بی‌گمان از زیان‌دیدگان خواهیم بود؛ اعراف: ۲۳). آن‌گاه خداوند به آنان فرمود: «اِهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ-وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِليٰ حِينٍ» (فرود آیید در حالی که برخی دشمن برخی دیگرید، و برای شما در زمین قرارگاه و تا روزگاری معین بهره‌مندی خواهد بود؛ اعراف: ۲۴). فرمود: یعنی تا روز قیامت. فرمود: پس آدم بر کوه صفا فرود آمد و صفا را از آن رو صفا نامیده‌اند که «صَفِیّ‌الله» (برگزیدهٔ خدا) بر آن فرود آورده شد؛ و حوا بر کوه مروه فرود آمد و مروه را از آن جهت مروه نامیده‌اند که زن (مَرأَه) بر آن فرود آمد. پس آدم چهل بامداد در سجده ماند و بر بهشت می‌گریست. در این هنگام جبرئیل بر او فرود آمد و گفت: آیا خداوند تو را با دست خود نیافرید، از روح خویش در تو ندمید و فرشتگانش را به سجده بر تو وانداشت؟ گفت: چرا. گفت: و به تو دستور داد از آن درخت نخوری، پس نافرمانی‌اش کردی؟ آدم گفت: ابلیس با سوگند دروغین به خدا مرا فریفت».

و مقصود از اینکه بهشت آدم از بهشت‌های دنیا بوده، برزخی بودن آن در برابر بهشت‌های جاودان است؛ همان‌طور که برخی از فرازهای روایت نیز به آن اشاره دارد، مانند این سخن که: «آدم بر کوه صفا فرود آمد»، و این سخن که: «حوا بر کوه مروه فرود آمد»، و نیز این بیان که مقصود از واژهٔ «حین»، روز قیامت است. بنابراین درنگ در برزخ پس از مرگ، ماندنی در زمین شمرده می‌شود؛ درست مطابق آنچه در آیات رستاخیز قرآن آمده است که توقف برزخی را درنگ در زمین به‌حساب می‌آورد، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «قٰالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ، قٰالُوا لَبِثْنٰا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعٰادِّينَ، قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» (مؤمنون: ۱۱۲-۱۱۴؛ [خداوند] می‌فرماید: «چند سال در زمین درنگ کردید؟» می‌گویند: «یک روز یا پاره‌ای از یک روز درنگ کردیم؛ پس از شمارشگران بپرس.» می‌فرماید: «جز اندکی درنگ نکردید، اگر آگاه بودید!»)، و این سخن خدای متعال: «وَ يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَهُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَيْرَ سٰاعَهٍ كَذٰلِكَ كٰانُوا يُؤْفَكُونَ، وَ قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ إِليٰ يَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا يَوْمُ الْبَعْثِ وَ لٰكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ» (روم: ۵۵-۵۶؛ و روزی که قیامت برپا شود، مجرمان سوگند یاد می‌کنند که جز ساعتی درنگ نکرده‌اند؛ این‌گونه همواره [از حق] برگردانده می‌شدند. و کسانی که به آنان دانش و ایمان داده شده می‌گویند: «قطعاً شما بر پایهٔ نوشتهٔ خدا تا روز رستاخیز درنگ کرده‌اید؛ پس این روز رستاخیز است، ولی شما نمی‌دانستید»). گذشته از اینکه شماری از روایات رسیده از اهل‌بیت بر این دلالت دارد که آن بهشت در آسمان بوده و آن دو از آسمان فرود آمدند؛ افزون بر این، کسی که با زبان و شیوهٔ بیان روایات انس داشته باشد، از این نکته شگفت‌زده و گریزان نمی‌شود که بهشتِ یادشده در آسمان باشد و همچنین فرود آمدن از آن به زمین، در عین اینکه آن دو در زمین آفریده شدند و در آن زیستند؛ همان‌طور که در روایات آمده بهشت در آسمان است و سؤالِ قبر در آن رخ می‌دهد و قبر بوستانی از بوستان‌های بهشت یا گودالی از گودال‌های آتش است و مانند این‌ها. و امید دارم این اشکال و اشکال‌های همانند آن، در بحثی که در آینده دربارهٔ «آسمان» خواهد آمد، به خواست خدای عزیز برطرف شود.

و اما دربارهٔ ورود ابلیس به بهشت و فریب‌دادن در آن، در حالی که نخست آنکه بهشت، جایگاه قرب، پاکی و طهارت است و خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ لَغْوٌ فِيهٰا وَ لاٰ تَأْثِيمٌ» (در آنجا نه بیهوده‌ای هست و نه گناهی؛ طور: ۲۳)، و دوم آنکه بهشت در آسمان است و خدای متعال هنگام سرپیچیِ ابلیس از سجده برای آدم، خطاب به او فرمود: «فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ» (پس از آن بیرون شو که تو رانده‌شده‌ای؛ حجر: ۳۴)، و نیز خدای متعال می‌فرماید: «فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهٰا» (پس از آن فرود آی، که تو را نرسد در آن سرکشی و تکبر کنی؛ اعراف: ۱۳).

در کتاب «عیون اخبار الرضا» از عبدالسلام هروی روایت شده است که گفت: به امام رضا (ع) عرض کردم: ای فرزند پیامبر خدا، مرا از آن درختی که آدم و حوا از آن خوردند باخبر ساز که چه بود؟ زیرا مردم دربارهٔ آن اختلاف دارند؛ برخی روایت می‌کنند که گندم بوده است و برخی روایت می‌کنند که درخت حسد بوده است. امام فرمود: «همهٔ این‌ها حق است.» عرض کردم: پس با وجود این اختلاف، معنای این دیدگاه‌ها چیست؟ فرمود: «ای پسر صَلت، درخت بهشت انواع میوه‌ها را به بار می‌آورد؛ آن درخت، بوتهٔ گندم بود و انگور هم در آن وجود داشت و مانند درختان دنیا نبود. و چون خدای متعال آدم را با سجده‌کردن فرشتگان برای او و با درآوردنش به بهشت گرامی داشت، آدم با خود گفت: آیا خداوند بشری برتر از من آفریده است؟ خدای عزوجل از آنچه در دلش گذشت آگاه شد؛ پس به او ندا داد: ای آدم، سرت را بردار و به ساق عرش بنگر! آدم به ساق عرش نگریست و دید بر آن نوشته است: «لا إله إلا الله محمد رسول الله-علي بن أبي طالب أمير المؤمنين-و زوجته فاطمه سيده نساء العالمين-و الحسن و الحسين سيدا شباب أهل الجنه» (معبودی جز خدا نیست، محمد پیامبر خداست، علی بن ابی‌طالب امیر مؤمنان است، و همسرش فاطمه بانوی زنان جهانیان است، و حسن و حسین سروران جوانان اهل بهشتند). آدم گفت: پروردگارا، اینان کیستند؟ خدای عزوجل فرمود: ای آدم، اینان از نسل تواند. و آنان از تو و از همهٔ آفریدگانم برترند، و اگر آن‌ها نبودند نه تو را می‌آفریدم، نه بهشت و جهنم را، و نه آسمان و زمین را. پس مبادا با چشم حسادت به آنان بنگری که تو را از جوار قرب خویش بیرون می‌رانم.» اما آدم با چشم حسادت به آنان نگریست و آرزوی جایگاهشان را کرد؛ در نتیجه شیطان بر او چیره شد تا آنکه از همان درختی که از آن منع شده بود خورد. شیطان بر حوا نیز مسلط شد و او هم با چشم حسادت به فاطمه نگریست تا آنکه درست مانند آدم از آن درخت خورد؛ پس خدای متعال هر دو را از بهشت خویش بیرون راند و از جوار قرب خود به زمین فرو فرستاد.

چنان‌که می‌بینی، در این روایت امام(ع) پذیرفته‌اند که آن درخت، هم درخت گندم بود و هم درخت حسد؛ و این‌که آدم و همسرش میوهٔ درخت گندم را خوردند و نیز غبطه خوردند و آرزوی جایگاه والا و منزلت محمد و آل محمد(ص) را کردند. مقتضای معنای نخست (درخت گندم) این است که درخت از نظر مرتبه پایین‌تر از آن بوده که اهل بهشت به آن گرایش یابند و هوسش را بکنند، و مقتضای معنای دوم این است که درخت بلندمرتبه‌تر و والاتر از آن بوده که دست آدم و همسرش به آن برسد؛ همان‌گونه که در روایتی دیگر آمده که آن درخت، درختِ دانش محمد و آل محمد بوده است.

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۳۷ با هم

کوتاه سخن اینکه این دو تعبیر، دو معنای متفاوت دارند؛ اما اگر به آنچه پیش‌تر دربارهٔ مسئلهٔ پیمان و میثاق گذشت بازگردی، درمی‌یابی که حقیقتِ معنا یکی است؛ به این بیان که آدم (ع) خواست میان بهره‌مندی از بهشت — که همان مقام نزدیکی به خداست و پیمان در آنجا بر این بود که به غیر او تعالی توجهی نشود — و میان آن درختِ ممنوع — که رنجِ دلبستگی به دنیا را در پی داشت — جمع کند، اما جمع میان این دو برایش ممکن نشد؛ از این رو به زمین فرود آمد و آن پیمان را فراموش کرد و جمع میان آن دو امر برایش فراهم نگشت، و آن همان جایگاه والای پیامبر (ص) است. سپس خداوند او را با برگزیدن هدایت فرمود و با توبه، از دل‌بستگی به دنیا رهایش ساخت و او را به همان پیمانی که فراموش کرده بود پیوند داد؛ پس این نکته را دریاب.

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

و این سخن امام (ع) که فرمود: «فنظر إليهم بعين الحسد و تمني منزلتهم» (پس با چشم حسادت به آنان نگریست و جایگاه و مقامشان را آرزو کرد)، بیانگر آن است که مقصود از حسد در اینجا، همان تمنا و آرزوی منزلتِ آنان است، نه حسدی که از رذایل اخلاقی به شمار می‌آید.

با توضیحی که گذشت، ناسازگاریِ ظاهری میان این روایات برطرف می‌شود: از یک سو آنچه در کتاب «کمال الدین» از ابوحمزهٔ ثمالی و او از امام باقر (ع) روایت کرده است: «إن الله عز و جل عهد إلي آدم أن لا يقرب الشجره-فلما بلغ الوقت الذي في علم الله أن يأكل منها-نسي فأكل منها-و ذلك قول الله عز و جل:» (خداوند عزوجل با آدم پیمان بست که به آن درخت نزدیک نشود؛ پس هنگامی که زمانِ خوردنش از آن درخت، که در علم الهی است، فرارسید، فراموش کرد و از آن خورد، و این همان فرمودهٔ خداوند عزوجل است که:). «وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِليٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً » (طه: ۱۱۵: و پیش از این با آدم پیمان بستیم، ولی او فراموش کرد و در او اراده و تصمیمی استوار نیافتیم)، تا پایان حدیث. و میان آنچه عیاشی در تفسیر خود از یکی از دو امام باقر یا صادق (علیهما السلام) روایت کرده است؛ از آن حضرت پرسیدند: چگونه خداوند آدم را به خاطر فراموشی مؤاخذه کرد؟ فرمود: «او فراموش نکرد، و چگونه فراموش می‌کرد در حالی که به یاد داشت و ابلیس به او می‌گفت: «ما نهيكما ربكما عن هذه الشجره-إلا أن تكونا ملكين أو تكونا من الخالدين»؛ پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرد مگر برای اینکه دو فرشته گردید یا از جاودانان شوید (اعراف: ۲۰)؟» تا پایان حدیث. و دلیل و توجیه این سخن آشکار است.

و در امالیِ صدوق از اباصلت هروی روایت شده است که گفت: چون مأمون صاحب‌نظران و دانشمندانِ فرقه‌های اسلامی و ادیان گوناگون، از جمله یهودیان، مسیحیان، زرتشتیان، صابئین و دیگر اهل مذاهب را نزد علی بن موسی الرضا (ع) گرد آورد، هیچ‌کس برنخاست مگر آنکه امام دلیل و برهانش را چنان قاطع آورد که گویی سنگ بر دهانش زده شد. پس علی بن محمد بن جهم نزد او برخاست و گفت: «ای فرزند پیامبر خدا، آیا به عصمت پیامبران معتقدی؟» فرمود: «آری.» گفت: «پس با این سخن خداوند عزّوجلّ چه می‌کنی که فرمود: «وَ عَصيٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَويٰ ؟» (و آدم به پروردگارش نافرمانی کرد و گمراه شد؛ طه: ۱۲۱)؟» تا آنجا که راوی گفت: پس مولایمان امام رضا (ع) فرمود: «وای بر تو ای علی! از خدا پروا کن و به پیامبران خدا کارهای زشت را نسبت مده، و کتاب خدای عزّوجلّ را به رأی خود تأویل مکن؛ چراکه خدای عزّوجلّ می‌فرماید: «وَ مٰا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ » (و تأویل آن را جز خدا و ریشه‌داران در دانش، کسی نمی‌داند؛ آل عمران: ۷). اما سخن خدای عزّوجلّ دربارهٔ آدم: «وَ عَصيٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَويٰ »؛ بی‌گمان خدای عزّوجلّ آدم را آفرید تا حجتی در زمینش و جانشینی در سرزمین‌هایش باشد، و او را برای بهشت نیافرید؛ و نافرمانی آدم در بهشت رخ داد نه در زمین، تا مقدراتِ فرمان خدای عزّوجلّ تحقق یابد. پس هنگامی که به زمین فرود آورده شد و حجت و خلیفه گشت، بر پایهٔ این سخن خدای عزّوجلّ معصوم گردید: «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفيٰ آدَمَ وَ نُوحاً- وَ آلَ إِبْرٰاهِيمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَي الْعٰالَمِينَ » (به‌راستی خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید؛ آل عمران: ۳۳).» تا پایان حدیث.

می‌گویم: این سخن امام که فرمود: «و كانت المعصيه في الجنه إلخ» (و نافرمانی آدم در بهشت رخ داد، نه در زمین...) اشاره به همان نکته‌ای است که پیش‌تر یادآور شدیم؛ مبنی بر اینکه تکلیف دینی و مولوی (دستورِ الزام‌آور الهی که مخالفت با آن گناه شرعی است) هنوز در بهشت وضع نشده بود، بلکه جایگاه اصلی آن، همان زندگی زمینی بود که پس از هبوط برای آدم (ع) مقدر گشته بود. بنابراین، نافرمانیِ آدم تنها سرپیچی از یک فرمان ارشادی (توصیه‌ای دلسوزانه و غیرالزام‌آور) بود، نه فرمانی مولوی؛ از این رو، هیچ دلیلی برای توجیه‌های تکلف‌آمیز و بی‌اساسی که برخی در معنای این حدیث مرتکب شده‌اند، وجود ندارد.

—و با دست به بوتهٔ گندم اشاره فرمود— «فتكونا من الظالمين» (تا از ستمکاران شوید). و به آن دو نفرمود که: «از این درخت و نه از هر چه هم‌جنس آن است نخورید». پس آنان به همان درخت نزدیک نشدند و از آن نخوردند؛ بلکه از درخت دیگری [از همان جنس] خوردند، هنگامی که شیطان به وسوسهٔ آنان پرداخت و گفت: «پروردگارتان شما را از این درختِ [به‌خصوص] بازنداشته است، بلکه شما را نهی کرده از اینکه به غیر آن نزدیک شوید؛ و شما را از خوردنِ آن بازنداشت مگر برای اینکه مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانان گردید»، «و قاسمهما إني لكما لمن الناصحين» (و برای آن دو سوگند یاد کرد که من بی‌گمان از خیرخواهانِ شمایم). و پیش از آن، نه آدم و نه حوا ندیده بودند که کسی به دروغ به خدا سوگند یاد کند. «پس آن دو را با فریب فرود آورد» و آنان با تکیه بر سوگندِ او به خدا، از آن [درختِ دیگر] خوردند. این کار از آدم پیش از پیامبری‌اش سر زد، و چنان گناهِ بزرگی نبود که سزاوارِ ورود به آتش شود، بلکه تنها از گناهانِ خرد و بخشیده‌شده‌ای بود که پیش از نزولِ وحی بر پیامبران جایز شمرده می‌شود؛ پس هنگامی که خداوند او را برگزید و پیامبر ساخت، معصوم شد و نه گناهِ کوچک مرتکب می‌گشت و نه بزرگ. خدای عزوجل فرمود: «وَ عَصيٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَويٰ- ثُمَّ اجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَتٰابَ عَلَيْهِ وَ هَديٰ» (و آدم به پروردگارش نافرمانی کرد و بیراهه رفت؛ سپس پروردگارش او را برگزید و توبه‌اش را پذیرفت و هدایتش کرد؛ طه: ۱۲۱-۱۲۲)، و نیز خدای عزوجل فرمود: «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفيٰ آدَمَ وَ نُوحاً-وَ آلَ إِبْرٰاهِيمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَي الْعٰالَمِينَ » (خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برتری داد و برگزید؛ آل‌عمران: ۳۳)... تا پایان حدیث.

می‌گویم: مرحوم شیخ صدوق پس از نقل این حدیثِ مفصل و طولانی فرموده است: «این روایت با وجود علی بن محمد بن جهم در سلسله‌سند آن، بسیار شگفت‌آور است؛ چراکه او ناصبی (دشمن اهل‌بیت) بود و کینه و دشمنیِ آشکاری با خاندان پیامبر (ع) داشت».

و تنها چیزی که سبب شگفتی مرحوم صدوق از این روایت شده، آن است که دیده این حدیث در پیِ پیراستن دامن پیامبران (از گناه) است، بی آنکه در مبانی و اصول به کار رفته در آن به دقت بنگرد؛ زیرا آنچه این راوی از پاسخ امام علیه‌السلام دربارهٔ آدم نقل کرده است، با مذهب و دیدگاه امامان اهل‌بیت که روایاتِ فراوان و پرشمار (مستفیض) بر آن دلالت دارد سازگار نیست؛ دیدگاهی که بر پایهٔ آن، پیامبران پیش از نبوت و پس از آن، از گناهان کوچک و بزرگ معصوم‌اند.

افزون بر این، پاسخ یادشده مستلزم این است که در سخن خدای متعال: «مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ إِلاّٰ أَنْ تَكُونٰا » (پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد مگر برای این‌که...)، عبارتی در تقدیر گرفته شود؛ مثل این‌که بگوییم: «پروردگارتان شما را از این درختِ به‌خصوص نهی نکرد، بلکه تنها از غیر آن نهی فرمود، و از غیر آن نیز نهی نکرد مگر برای این‌که...»؛ گذشته از این، کلام خدای متعال: « مٰا نَهٰاكُمٰا رَبُّكُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَهِ إِلاّٰ أَنْ تَكُونٰا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونٰا مِنَ الْخٰالِدِينَ » (اعراف: ۲۰؛ پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد مگر برای این‌که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانان گردید) و نیز سخن حق‌تعالی: «قٰالَ يٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَليٰ شَجَرَهِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لاٰ يَبْليٰ الآيه» (طه: ۱۲۰؛ گفت: ای آدم! آیا تو را به درخت جاودانگی و پادشاهیِ فناناپذیر راه بنمایم؟)، نشان می‌دهد که ابلیس دقیقاً آن دو را به خوردن از همان درختِ ممنوعه ترغیب می‌کرد، تا به جاودانگی و پادشاهی‌ای که با آن نهی از آنان دریغ شده بود، طمع‌ورز شوند. علاوه بر همهٔ این‌ها، این مرد ـ یعنی علی بن محمد بن جهم ـ خودش پاسخ درست و کامل را در مجلس مأمون دریافت کرده بود؛ همان‌طور که در حدیث پیشین روایت کردیم. بنابراین، روایت از اشکال خالی نیست، اگرچه ممکن است به برخی از این اشکال‌ها پاسخ داده شود و برطرف گردند.

و شیخ صدوق از امام باقر (ع)، از پدرانش، از علی (ع) و از پیامبر خدا (ص) روایت کرده است که فرمود: «درنگِ آدم و حوا در بهشت تا زمانی که از آن بیرون رانده شدند، تنها هفت ساعت از ساعت‌های روزهای دنیا بود، تا آن‌که خداوند هر دو را در همان روزشان فرود آورد» («إنما كان لبث آدم و حواء في الجنه-حتي أخرجا منها سبع ساعات من أيام الدنيا- حتي أهبطهما الله في يومهما»).

و در تفسیر عیاشی از عبدالله بن سنان روایت شده است که گفت: در حضور من از امام صادق (ع) پرسیدند: آدم و همسرش چه مدت در بهشت درنگ کردند تا آنکه نافرمانی‌شان آنان را از آنجا بیرون راند؟ فرمود: «خدای تبارک و تعالی پس از زوال خورشیدِ روز جمعه روح خود را در آدم دمید، سپس همسرش را از پایین‌ترین دنده‌اش پدید آورد، آن‌گاه فرشتگانش را به سجده بر او واداشت و در همان روز او را در بهشتش جای داد. پس به خدا سوگند در همان روز جز شش ساعت در بهشت درنگ نکرد تا آنکه از فرمان خدای متعال سرپیچید و خداوند پس از غروب آفتاب آن دو را از بهشت بیرون برد و تا صبح در آستانهٔ بهشت ماندند. در این هنگام شرمگاهشان برایشان آشکار شد و پروردگارشان ندایشان داد: «أَ لَمْ أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَهِ» (آیا شما را از این درخت بازنداشتم؟) (اعراف: ۲۲). آدم شرمسار شد و فروتنی کرد و گفت: «رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا» (پروردگارا، ما بر خویشتن ستم کردیم) (اعراف: ۲۳) و به گناهانمان اعتراف نمودیم، پس ما را بیامرز. خداوند به آن دو فرمود: از آسمان‌های من به سوی زمین فرود آیید؛ چراکه در بهشت و در آسمان‌های من هیچ گناهکاری هم‌جوارم نخواهد بود.»

تفسیر آیه‌های ۳۵، ۳۶ و ۳۸ با هم

می‌گویم: آنچه در این روایت دربارهٔ چگونگی بیرون‌آمدنِ آن دو آمده است — یعنی نخست از بهشت به حریم و آستانهٔ آن، و سپس از آستانهٔ آن به زمین — ممکن است از تکرار فرمان هبوط در آیه برداشت شود؛ زیرا این فرمان، امری تکوینی (واقع‌شدنی در جهان خلقت) است که تخلّف از آن ناممکن است. همچنین این نکته از تغییر سیاق در این کلام خدای متعال نیز به دست می‌آید:

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

تا آنجا که فرمود: «وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَهَ» (و به این درخت نزدیک نشوید)، و نیز این سخن خدای متعال که: «وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا:أَ لَمْ أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَهِ» (و پروردگارشان آن دو را ندا داد که: آیا شما را از آن درخت منع نکرده بودم؟)؛ زیرا در آیه نخست با واژه «گفتن» و اشاره نزدیک («هٰذِهِ») تعبیر آورده، ولی در آیه دوم با واژه «ندا دادن» و اشاره دور («تِلْكُمَا»). با این حال، این روایت دربردارنده این مطلب است که حوّا از پایین‌ترین دنده آدم آفریده شد، همان‌گونه که تورات نیز این مطلب را دارد؛ در حالی که روایاتِ امامان اهل بیت(ع) این موضوع را تکذیب می‌کنند، چنان‌که به‌زودی در بحثِ آفرینش آدم خواهد آمد؛ هرچند این احتمال هم هست که منظور از آفرینشِ او، خلق‌شدن از باقیمانده گلِ آدم باشد که در کنار دنده‌هایش قرار داشته است. اما درباره ساعاتِ درنگ او در بهشت و اینکه شش یا هفت ساعت بوده، مطلب چندان دشوار و مهمی نیست، زیرا تنها برای تقریب به ذهن بیان شده است.

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۷ با هم

اما آنچه برخی مفسران گفته‌اند که مراد از این کلمات، همان سخنانی است که خداوند در سورهٔ اعراف از آن دو نقل کرده و فرموده است: «قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِينَ » (گفتند: پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی، قطعاً از زیان‌کاران خواهیم بود؛ اعراف: ۲۳)، در این سخن اشکال است؛ زیرا چنان‌که آیات همین سوره، یعنی سورهٔ بقره، نشان می‌دهد، توبه پس از فرود آمدن به زمین واقع شده است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ » (و گفتیم: فرود آیید که برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهید بود) تا آنجا که می‌فرماید:

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

و در تفسیر قمی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: همانا موسی از پروردگارش خواست میان او و آدم دیداری فراهم سازد، و خداوند آن دو را گرد هم آورد. پس موسی به او گفت: «ای پدر، آیا خداوند تو را با دستِ خود نیافرید، از روح خویش در تو ندمید، فرشتگان را به سجده بر تو وانداشت و فرمانت نداد که از آن درخت نخوری؟ پس چرا نافرمانی‌اش کردی؟» آدم گفت: «ای موسی، در تورات خطا و لغزش مرا چه مدت پیش از آفرینشم یافتی؟» موسی گفت: «سی‌هزار سال پیش.» فرمود: پس آدم گفت:

آدم فرمود: «مطلب همین است.» امام صادق(ع) فرمودند: «پس آدم بر موسی چیره شد و دلیلش را پذیرفته ساخت.»

می‌گویم: علّامه سیوطی نیز در کتاب «الدر المنثور» روایتی نزدیک به همین مضمون را از چند طریق از پیامبر (ص) نقل کرده است.

و در کتاب «علل الشرائع» از امام باقر (ع) روایت شده است: «به خدا سوگند، خداوند آدم را برای دنیا آفرید و او را در بهشت جای داد «ليعصيه فيرده إلي ما خلقه له.»؛ تا از دستور او سرپیچی کند و خداوند او را به همان سرانجامی بازگرداند که برایش آفریده بود».

می‌گویم: پیش‌تر روایت عیاشی از امام صادق (ع) دربارهٔ فرشته‌ای که دوست آدم بود، در همین معنا گذشت.