تفسیر آیهٔ ۲۰۶ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ » (بی‌تردید کسانی که نزد پروردگار تو هستند، از پرستش او گردن‌فرازی نمی‌کنند و او را تسبیح می‌گویند و تنها برای او سجده می‌نمایند). ظاهر سیاق نشان می‌دهد که این آیه در مقام بیان دلیل فرمانی است که در آیهٔ پیشین آمده بود؛ بنابراین معنا چنین خواهد بود: پروردگارت را چنان و چنین یاد کن؛ زیرا کسانی که نزد پروردگار تواند این‌گونه‌اند؛ یعنی پروردگارت را این‌چنین یاد کن تا در شمار کسانی باشی که نزد پروردگار تواند و از جمع آنان بیرون نروی.

از این نکته روشن می‌شود که مقصود از عبارتِ « اَلَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ » (کسانی که نزد پروردگار تواند) -بر خلاف تفسیر بسیاری از مفسران- تنها فرشتگان نیستند؛ زیرا این سخن معنایی ندارد که بگوییم: «پروردگارت را این‌گونه یاد کن، چون فرشتگان او را این‌چنین یاد می‌کنند»؛ بلکه مقصود، همهٔ مقربان درگاه خدای متعال است، چنان‌که واژهٔ « عِنْدَ رَبِّكَ » (نزد پروردگارت) معنای حضورِ بدون غیبت را می‌رساند.

از آیه همچنین برمی‌آید که نزدیکی به خداوند تنها با یاد او تحقق می‌یابد؛ چراکه به واسطهٔ یاد اوست که حجاب میان بنده و خدا برطرف می‌شود؛ وگرنه نسبت همهٔ موجودات به خداوند یکسان است و از نظر دوری و نزدیکی یا چیزهایی از این دست، هیچ تفاوتی میانشان نیست.

و فرمودهٔ او: « لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ » (از پرستش او گردن‌فرازی نمی‌کنند و او را تسبیح می‌گویند و تنها برای او سجده می‌نمایند)، دربردارندهٔ سه ویژگی است که یادِ قلبی نیز مانند یادِ زبانی به آن‌ها آراسته می‌شود؛ چراکه جان آدمی می‌تواند به حالتی از تکبر نورزیدن، حالتی از تنزیه خدای متعال (پاک و منزه دانستن او) و حالتی از سجده و نهایت خشوع در پیشگاه او درآید، همان‌گونه که یادِ گفتاری به این ویژگی‌ها وصف می‌شود و رفتار بیرونی با این عنوان‌ها نام‌گذاری می‌گردد. پس تسبیح و سجده از اموری نیست که تنها ویژهٔ اندام‌های جسمانی مانند زبان و غیر آن باشد؛ چنان‌که این فرمودهٔ الهی بر آن دلالت دارد: «وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» (و هیچ چیزی نیست مگر اینکه همراه با ستایشش تسبیح او می‌گوید) [اسراء: ۴۴].

و نیز فرموده است: «وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ» (و گیاه بی‌ساقه و درخت سجده می‌کنند) [رحمن: ۶]، و کلام دیگرش: «وَ لِلّٰهِ يَسْجُدُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ» (و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است تنها برای خدا سجده می‌نمایند) [نحل: ۴۹].

و آنچه در این آیه در وصف آن مقربان آمده — یعنی تکبر نورزیدن، تسبیح و سجده — سبک‌تر و آسان‌تر از مضمونی است که در این کلام خدای متعال آمده است: «وَ مَنْ عِنْدَهُ لاٰ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ لاٰ يَسْتَحْسِرُونَ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ لاٰ يَفْتُرُونَ» (و کسانی که نزد اویند از پرستش او سر باز نمی‌زنند و خسته نمی‌شوند؛ شب و روز تسبیح می‌گویند و سستی نمی‌ورزند) [انبیاء: ۲۰]، و این سخن او: «فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ وَ هُمْ لاٰ يَسْأَمُونَ» (پس اگر تکبر ورزند، آنان که نزد پروردگار تواند شب و روز برای او تسبیح می‌گویند و هرگز ملول نمی‌شوند) [حم السجده: ۳۸]؛ زیرا ظاهر این آیات استمراری است که هیچ نیستی و وقفه‌ای به آن راه ندارد و هیچ امر ناسازگاری میان آن فاصله نمی‌اندازد، در حالی که در این آیه‌ای که درباره‌اش سخن می‌گوییم، تنها به اندازه‌ای فرمان داده شده است که غفلت در جان انسان پایدار نشود، چنان‌که دانستی.

بنابراین، این آیه به مرتبه‌ای از یاد خدا فرمان می‌دهد که پایین‌تر از مضمون آیاتِ دو سورهٔ انبیاء و حم‌السجده است؛ و خدا داناتر است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ معنای این سخن خدای متعال: «إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ» تا پایان آیه (اعراف: ۲۰۶) آمده است: یعنی پیامبران، رسولان الهی و امامان.