تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ » (گیاه بی‌ساقه و درخت سجده می‌کنند). گفته‌اند: مراد از «نجم» گیاهی است که از زمین سر برمی‌آورد و می‌روید ولی ساقه ندارد، و «شجر» گیاهی است که ساقه دارد. این معنایی نیکوست و کنار هم آمدن «نجم» و «شجر» نیز آن را تأیید می‌کند، هرچند شاید ذکر قبلیِ خورشید و ماه این گمان را ایجاد کند که مراد از نجم، ستارگان است.

سجدهٔ گیاه بی‌ساقه و درخت، همان‌طور که گفته‌اند، فرمانبرداری و تسلیم آن‌ها در برابر امر الهی در پدید آمدن و رشد کردن بر طبق اندازه‌ای است که برایشان مقدر شده است. و دقیق‌تر از آن این است که این دو، ریشه‌ها و رگ‌های خود را در خاک فرو می‌برند تا مواد عنصریِ مورد نیاز برای تغذیهٔ خود را جذب کنند؛ و این به خاک افتادن برای اظهار نیاز به مبدئی است که حاجت آن‌ها را برمی‌آورد — که در حقیقت همان خدایی است که آن‌ها را این‌گونه پرورش می‌دهد — و این کار، سجده‌ای از سوی آن‌ها در پیشگاه خدای متعال است.

سخن دربارهٔ اعراب این فرمودهٔ الهی: « وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ » (و گیاه و درخت سجده می‌کنند) — که به آیهٔ پیش معطوف است — همانند سخن دربارهٔ آیهٔ « اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ » (خورشید و ماه با حسابی روانند) است، و در تقدیر چنین است: «و النجم و الشجر يسجدان له» (گیاه و درخت برای او سجده می‌کنند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

صاحب کشاف گفته است: اگر بگویی چگونه این دو جمله به «الرحمن» پیوند خورده‌اند؟ یعنی این سخن خداوند:

« اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ -إلي قوله- يَسْجُدٰانِ » («خورشید و ماه... تا آنجا که می‌فرماید: سجده می‌کنند»)؟ در پاسخ می‌گویم: در این دو جمله، به‌سبب آنکه دانسته شده این حسابگریْ حسابگریِ اوست و سجده نیز فقط برای او انجام می‌پذیرد و نه برای غیر او، پیوند معنوی، آن دو را از پیوند لفظی بی‌نیاز ساخته است.

تفسیر آیه‌های ۶ و ۷ با هم

سپس کلام پس از این محکوم‌سازی، در پیوند دادن مواردی که به‌خاطر تناسب و نزدیکی شایستهٔ وصل بودند، به شیوهٔ همیشگیِ خود بازگشت و با حرف عطف وصل شد؛ از این رو فرمود: « وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا » (و گیاه و درخت سجده می‌کنند، و آسمان را برافراشت...). [پایان کلام صاحب کشاف].