تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ » (خورشید و ماه بر پایهٔ حسابی روانند). «حسبان» مصدری به معنای حساب است. «الشمس» مبتدا و «القمر» معطوف به آن است و «بحسبان» خبر آن می‌باشد، و این جمله خبری پس از خبر دیگر برای « اَلرَّحْمٰنُ » است. تقدیر کلام چنین است: خورشید و ماه بر اساس حسابی از جانب او، و بر پایهٔ همان نوع حرکتی که برایشان مقدر کرده است، در جریان‌اند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

صاحب کشاف گفته است: اگر بگویی چگونه این دو جمله به «الرحمن» پیوند خورده‌اند؟ یعنی این سخن خداوند:

« اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ -إلي قوله- يَسْجُدٰانِ » («خورشید و ماه... تا آنجا که می‌فرماید: سجده می‌کنند»)؟ در پاسخ می‌گویم: در این دو جمله، به‌سبب آنکه دانسته شده این حسابگریْ حسابگریِ اوست و سجده نیز فقط برای او انجام می‌پذیرد و نه برای غیر او، پیوند معنوی، آن دو را از پیوند لفظی بی‌نیاز ساخته است.

تفسیر آیه‌های ۳ تا ۵ با هم

و او دربارهٔ علت خالی بودن آیه‌های پیشین — «خَلَقَ الْإِنْسٰانَ * عَلَّمَهُ الْبَيٰانَ * الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ» (انسان را آفرید، بیان را به او آموخت، خورشید و ماه با حسابی روانند) — از حرف عطف، سخنی آورده که خلاصه‌اش چنین است: این جمله‌های نخستین بر شیوهٔ برشمردنِ نعمت‌ها آمده‌اند تا هر یک از این جمله‌ها در توبیخ کسانی که خدای رحمان و نعمت‌هایش را انکار کردند نقشی مستقل داشته باشد؛ درست همان‌طور که با برشمردن نعمت‌های احسان‌کننده به رخِ انکارکننده، او را محکوم و بی‌پاسخ می‌سازند و به او گفته می‌شود: «زید تو را پس از نداری توانگر ساخت، پس از خواری عزت بخشید، پس از اندک بودن فزونی داد، و در حق تو رفتاری کرد که هیچ‌کس با دیگری نکرده است؛ پس با این حال چگونه احسان او را انکار می‌کنی؟!».