تفسیر آیهٔ ۶۹ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

آنچه این سوره با آن پایان یافته است، یعنی سخن خداوند که: « وَ الَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا » (و کسانی که در راه ما تلاش و مجاهدت کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم)، با آنچه در آغاز سوره آمده هماهنگ است: « أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ -إلي أن قال- وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ » (آیا مردم پنداشتند همین که بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟ ــ تا آنجا که فرمود: ــ و هر کس تلاش و مجاهدت کند، تنها به سود خود تلاش می‌کند) تا آخر آیات.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » (و کسانی که در راه ما تلاش کردند، بی‌گمان آنان را به راه‌های خود رهنمون می‌شویم، و به‌راستی خدا با نیکوکاران است). «جَهْد» به‌معنای توان و طاقت است و «مجاهده» یعنی به‌کار گرفتن تمام توان در راندن دشمن؛ و جهاد سه گونه است:

پیکار با دشمن آشکار، پیکار با شیطان، و پیکار با نَفْس؛ راغب [در مفردات] این‌گونه آورده است.

و فرمودهٔ او: « جٰاهَدُوا فِينٰا » یعنی جهادشان در [مسیرِ] ما پایدار و استوار گشت؛ و این بیانی کنایی است از اینکه کوشش انسان در آنچه به خدای متعال پیوند دارد — چه باور باشد و چه کردار — صرف شود، به‌گونه‌ای که هیچ مانع و بازدارنده‌ای نتواند او را از ایمان به خدا، گردن نهادن به فرمان‌هایش و بازایستادن از نهی‌هایش بازدارد.

و فرمودهٔ او: « لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا » (بی‌گمان آنان را به راه‌های خود راهنمایی می‌کنیم)؛ خداوند راه‌هایی را برای خود برشمرده است که هرچه باشند، به خدای متعال پایان می‌پذیرند؛ چراکه راه از آن رو راه نامیده می‌شود که پوینده‌اش را به صاحب‌راه می‌رساند و او نهایتِ آن است. پس راه‌های خدا، همان مسیرهایی هستند که انسان را به او نزدیک و به سویش هدایت می‌کنند. و از آنجا که خودِ این مجاهده نیز گونه‌ای هدایت است، هدایت به این راه‌ها، هدایتی افزون بر هدایت نخستین خواهد بود و بر آیه‌ای مانند فرمودهٔ خدای متعال منطبق می‌شود که: «وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُديً» (محمد: ۱۷؛ و کسانی که راه یافتند، [خدا] بر هدایتشان افزود).

و از آنچه گذشت روشن می‌شود که در تعبیر «فِينٰا»، نیازی نیست کلمه‌ای پوشیده (مضافِ مقدر) مانند «شأن» فرض کنیم و تقدیرش را «فی شأننا» (در شأن و کار ما) بدانیم.

و فرمودهٔ او: « وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ »؛ گفته شده مراد از آن، همراهی در یاری و کمک‌رسانی است، و پیش‌تر آمدنِ جهاد — که نیازمند نصرت و کمک است — نشانه‌ای نیرومند بر این اراده به‌شمار می‌رود (پایان سخن او). این بیانی نیکوست، اما نیکوتر از آن این است که این همراهی به رحمت و عنایت تفسیر شود تا هم همراهیِ یاری و امداد را در بر گیرد و هم دیگر گونه‌های عنایتی را که خداوند سبحان به بندگان نیکوکارش دارد؛ چراکه توجه او به آنان کامل و رحمتش بر آنان فراگیر است. این همراهی، خاص‌تر از همراهیِ فراگیر وجودی است که خدای متعال از آن خبر داده و فرموده است: «وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ» (حدید: ۴؛ و هر کجا باشید او با شماست).

و پیش از این اشاره شد که این آیه، پایان‌بخشِ سوره و پیوندیافته با آغاز آن است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا-لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » (عنکبوت: ۶۹: و کسانی که در راه ما مجاهده کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خود رهنمون می‌شویم و بی‌تردید خدا با نیکوکاران است) آمده است:

در روایت ابوالجارود از امام باقر علیه‌السلام آمده است که فرمود: «هذه الآية لآل محمد (ع)و لأشياعهم»؛ (این آیه دربارهٔ آل محمد علیهم‌السلام و پیروان آنان است).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶۱ تا ۶۹ با هم

این آیات روی سخن را از مؤمنان به سوی پیامبر (ص) برمی‌گرداند؛ هرچند این خطاب در لفظ ویژهٔ آن حضرت (ص) است، اما در معنا خطابی فراگیر است و همگان را در بر می‌گیرد، زیرا استدلال‌های یادشده در این آیات چنان است که عقل همگان بدان دست می‌یابد. ادامه در متن کامل

این آیات تناقض‌های باورهای مشرکان را بیان می‌کند، آن هم در موضوعاتی که در بخش پیشین به مؤمنان گوشزد شد و آنان بدان ایمان آوردند. ادامه در متن کامل