تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّهِ أَيّٰامٍ » (او کسی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید)؛ تفسیر این بخش پیش از این گذشت.

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ اسْتَويٰ عَلَي الْعَرْشِ يَعْلَمُ مٰا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ مٰا يَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا يَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا يَعْرُجُ فِيهٰا » (سپس بر عرش استیلا یافت؛ می‌داند چه چیز در زمین فرو می‌رود و چه چیز از آن بیرون می‌آید، و چه چیز از آسمان فرود می‌آید و چه چیز در آن بالا می‌رود)؛ بیان مشروح دربارهٔ معنای عرش در سورهٔ اعراف: ۵۴ گذشت.

همچنین پیش‌تر گذشت که «استواء بر عرش» کنایه از آغاز تدبیر جهانِ آفرینش است؛ از همین رو، بی‌درنگ پس از آن، از علم خدا به جزئیات احوال یاد کرد، زیرا آگاهی و علم از لوازم تدبیر است.

و سخن خدای متعال که فرمود: « يَعْلَمُ مٰا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ مٰا يَخْرُجُ مِنْهٰا وَ مٰا يَنْزِلُ مِنَ السَّمٰاءِ وَ مٰا يَعْرُجُ فِيهٰا »، واژهٔ «ولوج»—همان‌طور که راغب گفته است—به معنای درون رفتن در جایی تنگ، و «عروج» به معنای بالا رفتن و صعود است. معنای آیه چنین است: خدا می‌داند چه چیز در زمین وارد و نفوذ می‌کند، مانند آب باران و دانه‌ها و جز آن؛ و چه چیز از زمین بیرون می‌آید، مانند انواع گیاهان، جانوران و آب؛ و چه چیز از آسمان فرود می‌آید، مانند باران‌ها، پرتوها و فرشتگان؛ و چه چیز در آن بالا می‌رود و صعود می‌کند، مانند بخارها، فرشتگان و کردارهای بندگان.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ » (و او با شماست هر جا که باشید)؛ این همراهی به سبب احاطهٔ او بر شماست، از این رو هر جا باشید و در هر زمانی زندگی کنید و در هر حالی فرض شوید، از او پنهان و غایب نخواهید بود. اینکه عمومیت مکان‌ها با عبارت « أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ » بیان شده، به این دلیل است که شناخته‌شده‌ترین راه برای جدا شدن چیزی از چیزی دیگر و پنهان گشتن از آن، تغییر مکان دادن است؛ وگرنه نسبت خدای متعال با همهٔ مکان‌ها، زمان‌ها و حالت‌ها یکسان است.

و گفته شده است: معیّت (همراهی) مجاز مرسل از احاطهٔ علمی است.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » (و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست)؛ این جمله مانند فرع و نتیجه‌ای است که بر سخن پیشین مترتب می‌شود؛ یعنی همان همراهی‌اش با آنان در هر کجا که باشند و دانایی‌اش به هر چیز. زیرا لازمهٔ حضور او در کنارشان بدون هیچ‌گونه جدایی و پوشیدگی در حالی که داناست، این است که به کارهایشان بینا باشد؛ یعنی ظاهر عملشان و آنچه را در باطنشان از نیت و قصد نهفته است، ببیند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۶ با هم

و در کتاب «کافی» به سند خود از عاصم بن حمید روایت کرده است که گفت: از امام علی بن الحسین (ع) دربارهٔ توحید پرسیدند، پس فرمود: همانا خداوند عزّوجلّ دانست که در آخرالزمان مردمانی ژرف‌اندیش خواهند بود، از این رو خدای متعال فرو فرستاد: ادامه در متن کامل

«[سورهٔ] « قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ » [اخلاص: ۱] و آیاتی از سورهٔ حدید تا کلامش: « عَلِيمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ » [حدید: ۶]؛ پس هر کس فراتر از آن را بجوید، بی‌گمان هلاک شده است.» ادامه در متن کامل