تفسیر آیهٔ ۱۰۱ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ » (بی‌گمان کسانی که پیش‌تر از سوی ما وعدهٔ نیکوتر برایشان رقم خورده، آنان از آن [دوزخ] دور داشته می‌شوند). «الْحُسْنيٰ» مؤنث «أَحْسَن» (نیکوتر) و صفتی است که جانشین موصوف خود شده است؛ و در تقدیر چنین است: وعده یا نویدِ نیکوتر به نجات یا به بهشت؛ و وعده به هر دو مورد در سخن خدای متعال آمده است؛ فرمود: «ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِينَ فِيهٰا جِثِيًّا» (سپس پرهیزگاران را می‌رهانیم و ستمکاران را در آن به زانو درآمده وامی‌گذاریم؛ مریم: ۷۲)، و فرمود: «وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ» (خداوند به مردان و زنان باایمان باغ‌هایی وعده داده است؛ توبه: ۷۲).

بحث روایی

پس این آیه نازل شد: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ » — یعنی عُزَیر و عیسی و فرشتگان — «أُولٰئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ» (بی‌گمان کسانی که از پیش وعدهٔ نیکوی ما برای آنان رقم خورده است، از دوزخ دور نگاه داشته می‌شوند)، و نیز نازل شد: «وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ » (و هنگامی که دربارهٔ فرزند مریم مَثَلی زده شد، ناگاه قوم تو از آن به خروش و غوغا درآمدند [زخرف: ۵۷]).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۸، ۱۰۱ و ۱۰۲ با هم

ابن‌زبعری گفت: ای محمد! به من بگو این آیه‌ای که اندکی پیش خواندی، تنها دربارهٔ ما و خدایان ماست، یا دربارهٔ دیگر امت‌ها و خدایانشان نیز هست؟ پیامبر خدا فرمود: بلکه هم دربارهٔ شما و خدایانتان است و هم دربارهٔ دیگر امت‌ها و خدایانشان، مگر کسی که خدا او را استثنا کرده باشد. ابن‌زبعری گفت: به خدا سوگند محکومت کردم! آیا تو از عیسی به نیکی یاد نمی‌کنی؟ و بی‌گمان می‌دانی که مسیحیان، عیسی و مادرش را می‌پرستند و گروهی از مردم نیز فرشتگان را عبادت می‌کنند؛ پس آیا این‌ها هم همراه آن خدایان در آتش خواهند بود؟ پیامبر خدا (ص) فرمود: نه. در این هنگام قریش هلهله کردند و خندیدند و گفتند: ابن‌زبعری تو را محکوم کرد! پیامبر خدا فرمود: سخنی باطل گفتید؛ مگر نگفتم: «مگر کسی که خدا او را استثنا کرده باشد»؟ و آن همان سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ-أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ لاٰ يَسْمَعُونَ حَسِيسَهٰا-وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ » (بی‌گمان کسانی که از پیش، وعدهٔ نیکوی ما برای آنان رقم خورده است، از دوزخ دور نگاه داشته می‌شوند؛ صدای آتش آن را هم نمی‌شنوند و در آنچه دل‌هایشان بخواهد، جاودانه‌اند [انبیاء: ۱۰۱-۱۰۲]).

تفسیر آیه‌های ۹۸ و ۱۰۱ با هم

و در این متن [روایت اهل‌سنت] چند اشکال وجود دارد؛ نخست اینکه: نام عُزَیر در آن آمده است، در حالی که این رویداد در اوایل بعثت در مکه واقع شد و نام او در هیچ‌یک از سوره‌های مکی نیامده است، بلکه تنها در سورهٔ توبه (توبه: ۳۰) ذکر شده که از واپسین سوره‌های نازل‌شده در مدینه است.

و دوم اینکه: سخن ابن‌زبعری که گفت: «این یهودیان‌اند که عُزَیر را می‌پرستند»، درست نیست؛ زیرا یهود عُزَیر را عبادت نمی‌کردند، بلکه صرفاً از باب احترام و شرافت‌بخشی گفتند: «عُزَیر پسر خداست»، همان‌گونه که گفتند: «ما فرزندان خدا و دوستان اوییم» (مائده: ۱۸).

و سوم اینکه: این روایت دربردارندهٔ نزول آیهٔ «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ » (بی‌گمان کسانی که از پیش وعدهٔ نیکوی ما برای آنان رقم خورده است، از دوزخ دور نگاه داشته می‌شوند) پس از اعتراف پیامبر (ص) به فراگیریِ عبارت «إِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ » (قطعاً شما و آنچه غیر از خدا می‌پرستید) است؛ یعنی شمول آن نسبت به همه، از جمله هر معبودی جز خدا؛ و اینکه ابن‌زبعری این سخن را با عیسی و عُزَیر و فرشتگان نقض کرد. چنین جریانی از قبیل ورود بیان پس از وقت نیاز (ارائهٔ توضیح پس از سپری‌شدن زمان ضرورت) خواهد بود و اتهام [تناقض‌گویی یا توجیه‌تراشی] را به شدیدترین وجه تقویت می‌کند.

و چهارم اینکه: این روایت مشتمل بر نزول آیهٔ «وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً » (و هنگامی که فرزند مریم مثل زده شد...) [زخرف: ۵۷] تا پایان آیه در این واقعه است، در حالی که مضمون آن آیه هیچ ارتباطی با این ماجرا ندارد.

مانند آن در ضعف و بی‌اساس بودن، روایتی است که در حدیثی دیگر همین ماجرا را چنین بازگو می‌کند: ابن‌زِبَعْری گفت: آیا تو چنین گفتی؟ پیامبر فرمود: آری. ابن‌زبعری گفت: به پروردگار کعبه سوگند که در بحث بر تو چیره شدم! مگر نه این است که یهود عُزَیر را می‌پرستیدند، و نصارا مسیح را عبادت می‌کردند، و بنی‌مَلیح فرشتگان را پرستش می‌کردند؟ پیامبر (ص) فرمود: بلکه آنان شیاطینی را می‌پرستیدند که به این کار فرمانشان داده بودند؛ پس خداوند نازل فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ » (بی‌گمان کسانی که از پیش برای آنان از سوی ما وعدهٔ نیکو رقم خورده است...) [انبیاء: ۱۰۱] تا پایان حدیث. دلیل ضعف این روایت آن است که حجتی که در این حدیث به پیامبر (ص) نسبت داده شده، بیش از آنکه به زیان ابن‌زبعری باشد، به سود اوست؛ زیرا این استدلال همان‌گونه که عُزَیر و عیسی و فرشتگان را از دایرهٔ شمول آیه بیرون می‌برد، معبودانی را نیز که بت هستند خارج می‌سازد؛ چرا که بت‌ها هم در این امر با آنان شریک‌اند که از عبادتِ پرستندگانشان هیچ خبری ندارند و به آن خشنود هم نیستند، زیرا اساساً شعوری ندارند. در نتیجه، آیه فقط ویژهٔ شیاطین می‌شود و بت‌ها را در بر نمی‌گیرد؛ و این بر خلاف مطلبی است که به پیامبر (ص) نسبت داده شده که ادعا و تصدیق فرمود آیه شامل بت‌های آنان نیز می‌شود.

و مانند آن در ضعف، روایتی است که در کتاب «الدر المنثور» از بَزّار از ابن‌عباس نقل شده که گفت: این آیه نازل شد: «إِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ-أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ » (بی‌گمان شما و آنچه به‌جای خدا می‌پرستید هیزم دوزخید، شما به آن درمی‌آیید) [انبیاء: ۹۸]؛ سپس این سخن الهی آن را نسخ کرد:

«إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ-أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ » (بی‌گمان کسانی که از جانب ما وعدهٔ نیکو برایشان پیشی گرفته است، آنان از آن دور نگه‌داشته‌شدگانند) [انبیاء: ۱۰۱].

وجه ضعف این سخن آشکار است؛ چرا که اگر در اینجا چیزی هم رخ داده باشد، تخصیص (استثنا کردنِ برخی مصادیق از یک حکم عام) است [نه نسخ].

تفسیر آیه‌های ۱۰۱ و ۱۰۳ با هم

در کتاب «امالی» صدوق از پیامبر (ص) در حدیثی آمده است: «ای علی! تو و شیعیانت کنار حوض [کوثر] خواهید بود؛ هر که را دوست بدارید سیراب می‌سازید و هر که را ناخوش بدارید بازمی‌دارید. و شما در روز «فزع اکبر» (بزرگ‌ترین وحشت و هراس در رستاخیز) زیر سایهٔ عرش در امانید؛ مردم دچار وحشت می‌شوند و شما وحشت‌زده نمی‌شوید، و مردم اندوهگین می‌گردند و شما غمگین نمی‌شوید. دربارهٔ شما این آیه نازل شده است: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ-أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ » (بی‌گمان کسانی که از جانب ما وعدهٔ نیکو برایشان پیشی گرفته است، آنان از آن دور نگه‌داشته‌شدگانند) [انبیاء: ۱۰۱]، و دربارهٔ شما نازل شده است: «لاٰ يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ- وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِكَهُ هٰذٰا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ » (بزرگ‌ترین وحشت آنان را اندوهگین نمی‌سازد و فرشتگان به پیشوازشان می‌آیند که: این همان روزِ شماست که وعده داده می‌شدید) [انبیاء: ۱۰۳].»

می‌گویم: معنای نازل شدنِ این آیات دربارهٔ آنان، جریان و انطباق آیه بر ایشان (جَری: تطبیق آیه بر مصادیق بارز در طول زمان) یا قرار گرفتنشان در زمرهٔ کسانی است که آیه درباره‌شان نازل شده است. روایات فراوانی دربارهٔ گروهی از مؤمنان رسیده است که در شمار کسانی شمرده شده‌اند که این دو آیه، و به‌ویژه آیهٔ دوم، درباره‌شان جاری می‌شود؛ مانند کسی که قرآن را مخلصانه (به امید پاداش الهی) تلاوت کند، و کسی که با قرآن برای گروهی مخلصانه امامت [نماز جماعت] کند، و مردی که مخلصانه اذان بگوید، و برده‌ای که حق خداوند و حق اربابانش را بگزارد.

[طبرسی این روایت را] در کتاب «مجمع‌البیان» از ابوسعید خُدری از پیامبر (ص) روایت کرده است. و همچنین دربارهٔ کسانی که به خاطر خدا به یکدیگر محبت می‌ورزند، و کسانی که در تاریکیِ شب [به سوی مسجد] رهسپار می‌شوند، و مهاجران؛ که در کتاب «الدر المنثور»، مورد نخست را از ابودَرداء، مورد دوم را از ابواُمامه، و مورد سوم را از خُدری، همگی از پیامبر (ص) روایت کرده است. در احادیث امامان اهل‌بیت (ع) نیز گروه بسیاری جزو کسانی شمرده شده‌اند که این آیه بر آنان جریان می‌یابد.