تفسیر آیهٔ ۴۱ سورهٔ ابراهیم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

« رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوٰالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ » (پروردگارا، مرا و پدر و مادرم و مؤمنان را بیامرز).

خدای متعال می‌فرماید: « رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوٰالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسٰابُ » (پروردگارا، روزی که حساب برپا می‌شود، مرا و پدر و مادرم و مؤمنان را بیامرز). او (ع) دعایش را — که چنان‌که گذشت، واپسین دعای نقل‌شده از او در قرآن کریم است — با درخواستِ آمرزش برای مؤمنان در روز قیامت پایان داد؛ و این دعا به واپسین دعای نقل‌شده از نوح (ع) در قرآن شباهت دارد که فرمود: «رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوٰالِدَيَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ» (پروردگارا، مرا و پدر و مادرم و هر کس را که باایمان به خانه‌ام وارد شود، و مردان و زنانِ باایمان را بیامرز؛ نوح: ۲۸).

این آیه دلیلی است بر اینکه ابراهیم (ع) فرزندِ صلبی (پدری)ِ آزرِ مشرک نبوده است؛ زیرا چنان‌که می‌بینید، آن حضرت در روزگارِ پیری و پایانِ عمرش برای پدر و مادرش آمرزش می‌طلبد، در حالی که در اوایلِ زندگی‌اش، پس از آنکه به خاطر وعده‌ای که داده بود برای آزر آمرزش خواست، از او بیزاری جست؛ خدای متعال می‌فرماید: «قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي» ([ابراهیم] گفت: «سلام بر تو، به‌زودی از پروردگارم برایت آمرزش خواهم خواست»؛ مریم: ۴۷) و فرمود: «وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كٰانَ مِنَ الضّٰالِّينَ» (و پدرم را بیامرز که او از گمراهان بود؛ شعراء: ۸۶)، و فرمود: «وَ مٰا كٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَهٍ وَعَدَهٰا إِيّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ» (و آمرزش‌خواهیِ ابراهیم برای پدرش جز به سبب وعده‌ای نبود که به او داده بود؛ اما هنگامی که برایش آشکار شد که او دشمن خداست، از وی بیزاری جست؛ توبه: ۱۱۴). تفصیلِ این سخن در داستان‌های آن حضرت (ع) در سورهٔ انعام در جلد هفتم این کتاب گذشت.

بحث روایی

در روایت مرسلِ عیاشی از حریز از کسی که نام برده، از یکی از دو امام باقر یا صادق (ع) آمده است که آن حضرت این آیه را چنین می‌خواند: « رب اغفر لي و لولدي » (پروردگارا، مرا و دو فرزندم را بیامرز) یعنی اسماعیل و اسحاق. و در مرسل دیگر او از جابر از امام باقر (ع) نیز مانند این روایت شده است. ظاهر این روایت این است که چنین قرائتی بر پایهٔ کفر پدرِ ابراهیم شکل گرفته است، در حالی که هر دو روایت ضعیف‌اند و اعتباری ندارند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۴۱ با هم

بر این اساس، این دعای نقل‌شده از ابراهیم (ع) در این آیات، آخرین سخن و دعای ابراهیم (ع) است که خداوند متعال در کتاب خود آورده است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۰ و ۴۱ با هم

او در هر سه فراز، خود را از دیگران جدا کرد و به‌تنهایی نام برد؛ زیرا گفت: « وَ اجْنُبْنِي » (مرا دور بدار)، « اِجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاٰهِ » (مرا برپادارندهٔ نماز قرار ده) و « اِغْفِرْ لِي » (مرا بیامرز)؛ چراکه خواستهٔ او این بود که فرزندانش به او بپیوندند، چنان‌که در جای دیگر فرمود: «وَ اجْعَلْ لِي لِسٰانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ» (و برای من در میان آیندگان نامی نیک و زبانی راست‌گو قرار ده؛ شعراء: ۸۴) و در جای دیگر چنان‌که خداوند از او حکایت کرده فرمود: «وَ إِذِ ابْتَليٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي» (و چون پروردگارِ ابراهیم او را با کلماتی آزمود و او آن‌ها را به پایان رساند، فرمود: «من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم»؛ [ابراهیم] گفت: «و از فرزندانم نیز؟»؛ بقره: ۱۲۴).

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۴۱ با هم

از نکات لطیف در دعای ابراهیم (ع)، تفاوت در نداهای مکرر با واژه‌های «رَبِّ» (پروردگارِ من) و «رَبَّنَا» (پروردگارِ ما) است؛ به این صورت که در مواردی که دعا را به خودش اختصاص داده، به ویژگی‌های ویژهٔ خود یعنی پیشگامی و پیشوایی توجه داشته، و در مواردی که به خود و دیگران پیوند زده، به امورِ مشترک پرداخته است. ادامه در متن کامل