تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ ابراهیم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاٰهِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ الكلام» (پروردگارا، مرا برپادارندهٔ نماز قرار ده و از فرزندانم نیز [چنین کن]، پروردگارا و دعای مرا بپذیر).

سخن دربارهٔ نسبت دادنِ برپاداشتن نماز به خدای پاک و منزه، مانند همان سخنی است که در نسبت دادنِ دور نگه‌داشتنِ او از بت‌پرستی گذشت؛ زیرا برپایی نماز از جهتِ اجازه و اراده (توفیق الهی) به خدای متعال منسوب است، چنان‌که از جهتِ اقدام و عمل به بنده نسبت داده می‌شود، و پیش‌تر درباره‌اش سخن گفتیم.

این فراز، دومین دعایی است که او (ع) و فرزندانش در آن شریک‌اند و در حقیقت، در پیِ نخستین دعای او یعنی « وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ » (و مرا و فرزندانم را از پرستش بت‌ها دور بدار) آمده است؛ همان‌طور که دعای مشترکِ سوم او نیز به آن می‌پیوندد:

اما دربارهٔ سخن او در فراز نخست: « وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ » (و مرا و فرزندانم را دور بدار) و در اینجا: « اِجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاٰهِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي » (مرا و برخی از فرزندانم را برپادارندهٔ نماز قرار ده)، پیش‌تر گذشت که مراد از «فرزندانش» در فراز اول نیز برخی از آنان بوده است نه همگی‌شان؛ بنابراین هر دو فراز با یکدیگر هماهنگ و منطبق‌اند.

از دیگر مواردِ هماهنگی این دو فراز آن است که ابراهیم دعای خود را در این فراز با عبارتِ « رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ » (پروردگارا، دعای مرا بپذیر) تأکید کرده است؛ زیرا درخواستِ پذیرش دعا، نشان‌دهندهٔ اصرار، پافشاری و تأکید است، همان‌گونه که دلیل‌آوری در فراز نخست با عبارتِ « رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النّٰاسِ » (پروردگارا، آن‌ها بسیاری از مردم را گمراه کرده‌اند) در حقیقت تأکیدی بر همان دعای نهفته در عبارتِ « وَ اجْنُبْنِي » (مرا دور بدار...) است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۴۱ با هم

بر این اساس، این دعای نقل‌شده از ابراهیم (ع) در این آیات، آخرین سخن و دعای ابراهیم (ع) است که خداوند متعال در کتاب خود آورده است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۰ و ۴۱ با هم

او در هر سه فراز، خود را از دیگران جدا کرد و به‌تنهایی نام برد؛ زیرا گفت: « وَ اجْنُبْنِي » (مرا دور بدار)، « اِجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاٰهِ » (مرا برپادارندهٔ نماز قرار ده) و « اِغْفِرْ لِي » (مرا بیامرز)؛ چراکه خواستهٔ او این بود که فرزندانش به او بپیوندند، چنان‌که در جای دیگر فرمود: «وَ اجْعَلْ لِي لِسٰانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ» (و برای من در میان آیندگان نامی نیک و زبانی راست‌گو قرار ده؛ شعراء: ۸۴) و در جای دیگر چنان‌که خداوند از او حکایت کرده فرمود: «وَ إِذِ ابْتَليٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي» (و چون پروردگارِ ابراهیم او را با کلماتی آزمود و او آن‌ها را به پایان رساند، فرمود: «من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم»؛ [ابراهیم] گفت: «و از فرزندانم نیز؟»؛ بقره: ۱۲۴).

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۴۱ با هم

از نکات لطیف در دعای ابراهیم (ع)، تفاوت در نداهای مکرر با واژه‌های «رَبِّ» (پروردگارِ من) و «رَبَّنَا» (پروردگارِ ما) است؛ به این صورت که در مواردی که دعا را به خودش اختصاص داده، به ویژگی‌های ویژهٔ خود یعنی پیشگامی و پیشوایی توجه داشته، و در مواردی که به خود و دیگران پیوند زده، به امورِ مشترک پرداخته است. ادامه در متن کامل