تفسیر آیهٔ ۸۶ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كٰانَ مِنَ الضّٰالِّينَ » (و پدرم [سرپرستم] را بیامرز، که او از گمراهان بود). این دعا، طلب آمرزش برای پدرش بر پایهٔ همان وعده‌ای است که در سخن خود به او داده بود: «سَلاٰمٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي» (سلام بر تو، به‌زودی از پروردگارم برایت آمرزش می‌خواهم؛ مریم: ۴۷). و بعید نیست از کلام خدای متعال: «وَ مٰا كٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَهٍ وَعَدَهٰا إِيّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ» (و آمرزش‌خواهیِ ابراهیم برای پدرش جز به سبب وعده‌ای نبود که به او داده بود؛ اما چون برایش آشکار شد که او دشمن خداست، از وی بیزاری جست؛ توبه: ۱۱۴) چنین به دست آید که او این دعا را در حق پدرش در حالی کرد که وی هنوز زنده بود. بر این پایه، معنای سخنش که فرمود: « إِنَّهُ كٰانَ مِنَ الضّٰالِّينَ » این است که او از مدتی پیش از دعا، از اهل گمراهی بوده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۸۶ و ۸۷ با هم

و در کتاب «الدر المنثور» دربارهٔ کلام خدای متعال: « وَ اغْفِرْ لِأَبِي » (و پدرم [سرپرستم] را بیامرز)، عبد بن حُمَید، ابن منذر و ابن ابی‌حاتم از قتاده دربارهٔ آیهٔ « وَ لاٰ تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ » (و در روزی که برانگیخته می‌شوند رسوایم مکن) روایت کرده‌اند که گفت: برای ما بازگو شد که پیامبر خدا (ص) فرمودند: «روز قیامت، مردی از مؤمنان دست پدر مشرک خود را می‌گیرد تا او را از آتش عبور دهد و امید دارد که وی را وارد بهشت سازد؛ پس نداکننده‌ای او را ندا می‌دهد که هیچ مشرکی وارد بهشت نمی‌شود. آن‌گاه آن مؤمن می‌گوید:

پروردگارا! او پدر من است و تو وعده فرموده‌ای که مرا رسوا نسازی.»

پیامبر (ص) فرمود: «او همچنان به پدرش تمسک می‌جوید و رهایش نمی‌کند تا اینکه خداوند صورت پدر را به چهره‌ای زشت با بویی بد و متعفن، به شکل کفتاری نر درمی‌آورد. پس چون او را چنین می‌بیند، از وی بیزاری می‌جوید و می‌گوید: تو پدر من نیستی.» [قتاده] گفت: ما بر این باور بودیم که مراد از آن مرد، ابراهیم است، هرچند پیامبر در آن روز نام او را نبرد.

و در همان کتاب آمده است که بخاری و نسائی از ابوهریره روایت کرده‌اند که پیامبر (ص) فرمودند: «ابراهیم در روز قیامت پدرش آزر را دیدار می‌کند، در حالی که بر چهرهٔ آزر سیاهی و گرد و غبار نشسته است. ابراهیم به او می‌گوید: آیا به تو نگفتم که:

از من نافرمانی مکن؟ پدرش می‌گوید: امروز دیگر از تو نافرمانی نمی‌کنم.»

می‌گویم: این دو روایت از اخباری است که آزر را پدر صلبی (پدر واقعی) ابراهیم می‌دانند؛ در حالی که در داستان‌های ابراهیم در سورهٔ انعام گذشت که این روایات با کتاب خدا ناسازگار است و سخن خدای متعال صراحتاً بر خلاف آن دلالت دارد.