تفسیر آیهٔ ۱۸۲ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ » (و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، به‌تدریج از جایی که نمی‌دانند گرفتارشان می‌سازیم [به هلاکت نزدیکشان می‌کنیم]). استدراج در لغت، گام‌به‌گام بالا بردن یا پایین آوردن (پله‌پله پیش بردن)، و نزدیک کردن به چیزی یا جایی است؛ و قرینهٔ سیاق دلالت دارد بر اینکه مراد از آن در اینجا، نزدیک کردن به هلاکت است، چه در دنیا و چه در آخرت.

و مقید کردن استدراج به اینکه «از جایی که نمی‌دانند» باشد، برای دلالت بر این است که این نزدیک کردن، پنهانی است و برای خودشان آشکار نیست؛ بلکه در دلِ همان جلوه‌های زندگی مادی که بدان سرگرم‌اند نهفته است، ازاین‌رو با شدت یافتنِ ستم‌هایشان پیوسته به هلاکت نزدیک‌تر می‌شوند. پس استدراج، تجدید نعمتی پس از نعمت دیگر است تا لذت بردن از آن نعمت‌ها، آنان را از اندیشیدن به فرجام شوم کارشان بازدارد؛ چنان‌که پیش‌تر ذیل کلام خدای متعال گذشت: «ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَكٰانَ السَّيِّئَهِ الْحَسَنَهَ حَتّٰي عَفَوْا» (اعراف: ۹۵: «سپس به‌جای گزند و بدی، نیکی و فراخی نهادیم تا فزونی یافتند»)، و خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلاٰدِ مَتٰاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهٰادُ» (آل عمران: ۱۹۷: «رفت‌وآمدِ کافران در شهرها هرگز تو را فریب ندهد؛ این برخورداریِ اندکی است، سپس جایگاهشان دوزخ است و چه بد آرامگاهی است»).

و از نگاهی دیگر، چون اینان از یاد پروردگارشان گسستند و آیات او را تکذیب کردند، با چنگ زدن به دامن اسبابِ غیرخدا، آرامش و امنیت دل‌ها از آنان سلب شد، و با اضطراب جان‌ها، بی‌قراریِ دل‌ها، ناکارآمدیِ اسباب و انباشته شدنِ ناگواری‌ها عذاب کشیدند؛ در حالی که می‌پندارند زندگی همین است و معنا و حقیقتِ زندگی سعادتمندانه را به فراموشی سپرده‌اند. ازاین‌رو همواره از زرق‌وبرق‌های هلاک‌کنندهٔ دنیا فزونی می‌طلبند و بدین‌سان بر عذابشان افزوده می‌شود، در حالی که آن را افزایش نعمت می‌پندارند؛ تا آنکه وارد عذاب آخرت شوند که تلخ‌تر و دهشتناک‌تر است. پس آنان از همان زمان که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند، پیوسته در عذاب کشیده می‌شوند (استدراج می‌یابند)، تا با روزی که به آنان وعده داده شده است روبه‌رو شوند.

بحث روایی

و در «کافی» به سند خود از سفیان بن سِمط روایت کرده است که گفت: امام صادق (ع) فرمود: «إن الله إذا أراد بعبد خيرا فأذنب ذنبا-أتبعه بنقمة و يذكره الاستغفار، و إذا أراد بعبد شرا فأذنب ذنبا-أتبعه بنعمة لينسيه الاستغفار و يتمادى بها، و هو قوله عز و جل:» (هرگاه خداوند برای بنده‌ای خیری بخواهد و او گناهی مرتکب شود، در پی آن کیفری به او می‌رساند و آمرزش‌خواهی را به یادش می‌آورد؛ و هرگاه برای بنده‌ای [به سبب کردار خودش] شری بخواهد و او گناهی مرتکب شود، در پی آن نعمتی به او عطا می‌کند تا آمرزش‌خواهی را از یادش ببرد و در آن گناه بماند؛ و سخن خدای عزوجل نیز ناظر به همین حقیقت است:).

« سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ » (ما آنان را از جایی که پی نمی‌برند، به‌تدریج فرو می‌کشیم؛ اعراف: ۱۸۲)؛ [یعنی] با ارزانی داشتنِ نعمت‌ها به هنگام نافرمانی‌ها.

و در همان کتاب به سند خود از سَماعه بن مهران روایت کرده است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدا پرسیدم:

« سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ » (آنان را از جایی که پی نمی‌برند به‌تدریج گرفتار می‌سازیم؛ اعراف: ۱۸۲). فرمود: «هو العبد يذنب الذنب فيجدد له النعم معه- تلهيه تلك النعم عن الاستغفار من ذلك الذنب» (او بنده‌ای است که گناهی مرتکب می‌شود و هم‌زمان با آن، نعمت‌ها برایش تجدید می‌گردد، و همان نعمت‌ها او را از آمرزش‌خواهی برای آن گناه غافل می‌سازد).

می‌گویم: کلینی این حدیث را همچنین به سند خود از ابن‌رِئاب از برخی یارانمان از امام صادق (ع) مانند همین روایت کرده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۸۲ و ۱۸۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «أَلاٰ بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد: ۲۸: «آگاه باشید که دل‌ها تنها با یاد خدا آرام می‌گیرد»)، و می‌فرماید: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَهً ضَنْكاً» (طه: ۱۲۴: «و هر کس از یاد من روی بگرداند، بی‌گمان زندگیِ تنگی خواهد داشت»)، و می‌فرماید: «فَلاٰ تُعْجِبْكَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا يُرِيدُ اللّٰهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِي الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كٰافِرُونَ» (توبه: ۵۵: «اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نیاورد؛ جز این نیست که خدا می‌خواهد با آن‌ها در زندگی دنیا عذابشان دهد و جانشان در حال کفر بیرون رود»). این معنای دیگری از استدراج (گام‌به‌گام و ناآگاهانه به سوی هلاکت بردن) است؛ اما سخن بعدیِ خدای متعال: « وَ أُمْلِي لَهُمْ » (و به آنان مهلت می‌دهم) با این معنا سازگار نیست؛ بنابراین، همان معنای نخست معیّن و پذیرفته است.