تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ نجم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَقَدْ رَأيٰ مِنْ آيٰاتِ رَبِّهِ الْكُبْريٰ ». «مِنْ» برای تبعیض (بیانِ بخشی از چیزی) است، و معنا این است:

سوگند می‌خورم که قطعاً پاره‌ای از بزرگ‌ترین نشانه‌های پروردگارش را مشاهده کرد؛ و با همین، شهود قلبیِ پروردگارش تحقق یافت؛ چرا که مشاهدهٔ خدای متعال با دل، تنها از راه مشاهدهٔ آیات او از آن جهت که نشانهٔ اویند صورت می‌پذیرد؛ زیرا آیه و نشانه از آن جهت که نشانه است، جز صاحب‌نشانه (ذات حق) را نمایان نمی‌سازد و از خود چیزی را حکایت نمی‌کند، وگرنه از آن جنبه نشانه نمی‌بود.

و اما مشاهدهٔ ذات متعالی او بدون واسطه شدنِ هیچ آیه و در میان آمدن هیچ حجابی، امری محال است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً» (و از روی دانش به او احاطه نمی‌یابند؛ طه: ۱۱۰).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱، ۱۳ و ۱۸ با هم

و در کتاب «کافی» به اسناد خود از صفوان بن یحیی روایت کرده است که گفت: ابوقُرّهٔ محدّث از من خواست او را نزد امام ابوالحسن رضا (ع) ببرم. من از حضرت اجازه خواستم و ایشان به من اجازه داد. پس ابوقره بر آن حضرت وارد شد و از حلال و حرام و احکام پرسید، تا آنجا که ابوقره گفت: خداوند می‌فرماید: « وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَهً أُخْريٰ » (و به راستی بار دیگر نیز او را دید [نجم: ۱۳]). ابوالحسن (ع) فرمود: پس از این آیه دلیلی هست که نشان می‌دهد چه چیزی را دیده است، آنجا که فرمود: « مٰا كَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأيٰ » (دل در آنچه دید دروغ نگفت [نجم: ۱۱])، یعنی دلِ محمّد آنچه را چشمانش دیده بود دروغ نینگاشت؛ سپس از آنچه دید خبر داد و فرمود: « لَقَدْ رَأيٰ مِنْ آيٰاتِ رَبِّهِ الْكُبْريٰ » (به راستی که برخی از بزرگ‌ترین نشانه‌های پروردگارش را دید [نجم: ۱۸])، و نشانه‌های خدا غیر از خودِ خدا هستند.

می‌گویم: ظاهر این است که سخن امام (ع) برای مجاب ساختنِ ابوقره بیان شده است؛ زیرا او می‌خواست اثبات کند که خدای متعال با چشم حسی دیده شده است. از این رو امام او را ملزم کرد که رؤیت تنها به نشانه‌ها تعلق گرفته و نشانه‌های خدا غیر از خدا هستند. البته این امر با این حقیقت منافات ندارد که دیدنِ نشانه‌های الهی از آن جهت که نشانه‌های اویند، دیدنِ خودِ او باشد هرچند نشانه‌هایش غیر از ذات او هستند؛ و این شهود و دیدن نیز تنها با دل بوده است، چنان‌که روایات متعددی در این معنا گذشت.

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۸ با هم

و در تفسیر قمی به اسناد خود از اسماعیل جُعفی از امام باقر (ع) در حدیثی طولانی روایت کرده است: «هنگامی که پیامبر را به سدرةالمنتهی رساندند، جبرئیل از همراهی بازماند. پیامبر خدا (ص) فرمود: در چنین جایگاهی مرا تنها می‌گذاری؟ گفت: پیش برو؛ به خدا سوگند به جایگاهی رسیده‌ای که هیچ‌یک از آفریدگان خدا پیش از تو به آن نرسیده است. پس نوری از پروردگارم دیدم و میان من و او سُبحه حائل شد.»

راوی می‌گوید: پرسیدم: فدایت شوم، سُبحه چیست؟ امام با صورت مبارک به سوی زمین و با دست مبارک به سوی آسمان اشاره کرد و سه بار فرمود: «جلال پروردگارم، جلال پروردگارم.»

می‌گویم: «سُبحه» همان جلال و شکوه الهی است چنان‌که در روایت تفسیر شد؛ و سُبحه چیزی است که بر پیراستگیِ خدای متعال از آفریدگانش دلالت می‌کند و بازگشت آن نیز به همان معنای نخست است؛ و حاصلِ بخش پایانی روایت این است که آن حضرت (ص) پروردگارش را با مشاهدهٔ نشانه‌هایش دیدار کرد.