تفسیر آیهٔ ۱۱۵ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدىٰ وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ» (و هر کس پس از آنکه هدایت برایش آشکار شد، با پیامبر دشمنی ورزد و راهی جز راه مؤمنان را در پیش گیرد...). «مشاقّه» از ریشهٔ «شِقّ» به معنای قطعه و پاره‌ای جداشده از یک چیز است؛ بنابراین «مشاقّه» و «شقاق» به این معناست که تو در سمتی باشی و همراهت در سمتی دیگر، که کنایه از مخالفت و ناسازگاری است. از این رو، مقصود از دشمنی با پیامبر پس از روشن شدنِ هدایت، مخالفت با او و نافرمانی از اوست. بر این پایه، عبارتِ «وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ» (و راهی جز راه مؤمنان را در پیش گیرد) تعبیر دیگری از همان دشمنی با پیامبر است؛ و مقصود از «راهِ مؤمنان»، فرمانبرداری از پیامبر است؛ زیرا اطاعت از او، همان اطاعت از خداست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ» (نساء: ۸۰؛ هر که از پیامبر اطاعت کند، بی‌گمان خدا را اطاعت کرده است).

پس راه مؤمنان از آن جهت که گرد ایمان گرد آمده‌اند، همبستگی و اجتماع بر اطاعت از خدا و پیامبر اوست — یا اگر بخواهی بگو اطاعت از پیامبرش — زیرا همین امر است که یگانگیِ راهشان را حفظ می‌کند، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید:

«وَ كَيْفَ تَكْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْليٰ عَلَيْكُمْ آيٰاتُ اللّٰهِ وَ فِيكُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ يَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِيَ إِليٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا» (آل‌عمران: ۱۰۱-۱۰۳؛ و چگونه کفر می‌ورزید در حالی که آیات خدا بر شما خوانده می‌شود و پیامبرش در میان شماست؟ و هر کس به خدا چنگ زند، به راه راست هدایت یافته است. ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید آن‌گونه که سزاوار پروا از اوست، و نمیرید مگر در حالی که مسلمانید. و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید). سخن دربارهٔ این آیه در جلد سوم این کتاب گذشت. و خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذٰلِكُمْ وَصّٰاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (انعام: ۱۵۳؛ و [بدانید] این راهِ مستقیم من است، پس از آن پیروی کنید و از راه‌های دیگر پیروی مکنید که شما را از راه او پراکنده می‌سازد؛ این چیزی است که خدا شما را بدان سفارش کرده تا پروا پیشه کنید). و هرگاه راه او راهِ تقوا باشد و مؤمنان همان فراخوانده‌شدگان به این راه باشند، پس راهِ آنان در کنار یکدیگر، راهِ همکاری بر پایهٔ تقوا خواهد بود؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ تَعٰاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَ التَّقْويٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَي الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ»

(مائده: ۲؛ و بر نیکی و پرهیزکاری با یکدیگر همکاری کنید و بر گناه و ستمکاری همکاری منمایید). این آیه — همان‌طور که می‌بینی — از نافرمانیِ خدا و برهم‌زدن یکپارچگیِ جامعهٔ اسلامی نهی می‌کند؛ و این همان معنایی است که برای «راه مؤمنان» یادآور شدیم.

بنابراین معنای آیه، یعنی سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ مَنْ يُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُديٰ وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ» (و هر کس پس از آنکه هدایت برایش آشکار شد، با پیامبر مخالفت ورزد و راهی جز راه مؤمنان را در پیش گیرد)، به معنای این سخن او بازمی‌گردد که فرمود: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَيْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِيَهِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْويٰ» (مجادله: ۹؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون با یکدیگر نجوا و گفت‌وگوی پنهانی می‌کنید، به گناه و ستمکاری و نافرمانیِ پیامبر نجوا مکنید، و بر نیکی و پرهیزکاری نجوا کنید).

و این سخن او که می‌فرماید: «نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰي» (او را به همان سمتی که بدان رو آورده واگذاریم)، یعنی او را در همان مسیری که پیش گرفته روانه می‌سازیم و بر آنچه بدان دست یازیده — یعنی پیروی از راهی جز راهِ مؤمنان — کمکش می‌کنیم؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «کُلّاً نُمِدُّ هٰؤُلٰاءِ وَ هٰؤُلٰاءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً» (اسراء: ۲۰؛ هر یک از اینان و آنان را از بخشش پروردگارت مدد می‌رسانیم، و بخشش پروردگارت [از کسی] بازداشته نشده است).

و سخنِ او که می‌فرماید: «وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِيراً» (و او را به دوزخ وارد سازیم که بد سرانجامی است)، با حرف «واو» به ماقبل عطف شده و نشان می‌دهد که همهٔ این‌ها — یعنی واگذاشتنش به آنچه برگزیده و افکندنش در جهنم — یک امر و تدبیرِ الهی است که بخشی از آن دنیوی است (همان واگذاشتنش به راهی که برگزیده) و بخشی از آن اخروی است (همان افکندنش در دوزخ، که بد بازگشتگاهی است).

بحث روایی

و در همان کتاب، ذیل کلام خدای متعال: «وَ مَنْ يُشٰاقِقِ الرَّسُولَ» (و هر کس با پیامبر مخالفت و دشمنی کند... [نساء: ۱۱۵]) آمده است: تِرمِذی و بَیهَقی در «الأسماء و الصفات» از ابن‌عمر روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا(ص) فرمود: «خداوند هرگز این امت را بر گمراهی گرد هم نمی‌آورد، و دستِ [عنایتِ] خدا با جماعت است؛ پس هر کس تک‌روی کند و جدا شود، تک‌افتاده در آتش خواهد بود.»

و در همان کتاب آمده است: تِرمِذی و بَیهَقی از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که پیامبر(ص) فرمود: «خداوند هرگز امت مرا — یا فرمود: این امت را — بر گمراهی گرد هم نمی‌آورد، و دستِ [عنایتِ] خدا با جماعت است.»

می‌گویم: این روایت از احادیث مشهور است و امام هادی(ع) نیز آن را از پیامبر(ص) در نامه‌اش به مردم اهواز روایت کرده است، چنان‌که در جلد سوم «بحار الأنوار» [چاپ قدیم] آمده؛ و سخن دربارهٔ معنای این روایت در بیان و تفسیرِ پیشین گذشت.

و در تفسیر عیّاشی از حَریز، از برخی اصحاب ما، از امام باقر یا امام صادق(ع) روایت شده است: هنگامی که امیر مؤمنان(ع) در کوفه بود، مردم نزد ایشان آمدند و گفتند: برای ما پیش‌نمازی بگمار تا در ماه رمضان امامتِ [نمازهای مستحبیِ] ما را بر عهده گیرد. حضرت فرمود: «نه»، و آنان را از اینکه در آن [برای نماز مستحب] گرد هم آیند بازداشت. چون شب شد، فریاد برآوردند و می‌گفتند: «بر رمضان بگریید، وای بر رمضان!» حارث اَعوَر با گروهی نزد حضرت آمد و گفت: ای امیر مؤمنان، مردم به فغان آمده‌اند و سخن شما را ناخوش داشته‌اند. حضرت در این هنگام فرمود: «آنان را با آنچه می‌خواهند به حال خود بگذارید؛ هر کس می‌خواهد برایشان نماز بخواند و دیگران به او اقتدا کنند» — سپس فرمود:

پس هر کس «يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰي-وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِيراً» (از راهی جز راه مؤمنان پیروی کند، او را به همان سو که رو کرده واگذاریم و به دوزخش درآوریم، و چه بد سرانجامی است! [نساء: ۱۱۵]).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱۴ و ۱۱۵ با هم

حاصل سخن آنکه نجواکننده دو گونه است: نخست، کسی که این کار را برای جلب خشنودی خدا انجام می‌دهد، و این حالت قطعاً بر کسی منطبق است که برای تقرب به پیشگاه خدا، به کاری پسندیده یا اصلاح میان مردم دعوت می‌کند؛ و خدای پاک و منزه به زودی پاداشی بزرگ به او خواهد داد؛ و دوم، کسی که این کار را برای دشمنی با پیامبر و در پیش گرفتن راهی جز راه و روش مؤمنان انجام می‌دهد، که کیفر او مهلت‌یافتن و استدراج الهی (گرفتار شدن تدریجی در گناه و عقوبت) و سپس درآمدن به دوزخ است، و دوزخ چه بد سرانجامی است!

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱۵ و ۱۱۶ با هم

چون قرآن نازل شد، بِشر به مشرکان پیوست و نزد سُلافه دختر سعد فرود آمد؛ پس خدا نازل فرمود: «وَ مَنْ يُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدٰى-وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰى-» تا این سخن خدا: «ضَلٰالاً بَعِيداً» (نساء: ۱۱۵-۱۱۶؛ و هر کس پس از آنکه هدایت برایش آشکار شد با پیامبر مخالفت ورزد و راهی جز راه مؤمنان بپیماید، او را به همان سو که رو کرده واگذاریم... گمراهی بسیار دوری). چون بشر نزد سلافه فرود آمد، حسان بن ثابت با بیت‌هایی از شعر سلافه را هجو کرد؛ سلافه نیز باروبنهٔ بشر را برداشت و بر سر نهاد، سپس بیرون رفت و آن را در ابطح (میدانگاه و مسیل مکه) انداخت و گفت: «شعر حسان را برایم پیشکش آورده‌ای؟! تو هرگز برایم خیری نیاورده بودی!»

تفسیر آیه‌های ۱۰۵ تا ۱۱۶ با هم

می‌گویم: این مضمون از طریق‌های دیگری نیز روایت شده است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۰۵، ۱۰۶، ۱۰۹، ۱۱۰، ۱۱۱، ۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۴ و ۱۱۵ با هم

پس خداوند در این باره او را سرزنش و عتاب کرد و فرمود: «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ-لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاكَ اللّٰهُ وَ لٰا تَكُنْ لِلْخٰائِنِينَ خَصِيماً- وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ-» (نساء: ۱۰۵-۱۰۶؛ ما کتاب را به حق بر تو نازل کردیم تا میان مردم بدانچه خدا به تو نمایانده داوری کنی، و… ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۱۲ تا ۱۱۵ با هم

می‌گویم: این معنا نیز از راه‌های فراوان، با اندک اختلافی در جزئیات نقل شده است. ادامه در متن کامل