تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

«حشر» — چنان‌که راغب گفته است — بیرون راندن گروهی از جایگاهشان و کوچاندن اجباریِ آنان از آنجا به سوی میدان جنگ و مانند آن است.

مراد از «کسانی که ستم کردند»، بر پایهٔ شاهدی که در پایان آیه است، مشرکان‌اند؛ نه همهٔ مشرکان، بلکه ستیزندگان با حق و بازدارندگان از آن؛ خدای متعال می‌فرماید: «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَهُ اللّٰهِ عَلَي الظّٰالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ وَ يَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ كٰافِرُونَ» اعراف: ۴۴-۴۵ («پس ندا‌دهنده‌ای میان آنان بانگ برمی‌آورد که لعنت خدا بر ستمکاران باد؛ همان کسانی که از راه خدا بازمی‌دارند و آن را کج می‌خواهند و به آخرت باور ندارند»). تعبیر به فعل ماضی در اینجا کارکرد صفت را دارد؛ از این رو مقصود از «الذین ظلموا»، کسی نیست که فقط یک بار ستمی از او سر زده باشد، بلکه شناساندن آنان با برآیند کردارشان در زندگی دنیاست؛ درست مانند این‌که پرسیده شود:

فلانی در زندگی‌اش چه کرد؟ و در پاسخ گفته شود: «ستم کرد»؛ پس فعل در اینجا معنای صفت می‌دهد. در کلام خدای متعال از این شیوه فراوان آمده است؛ مانند این فرمودهٔ خدای متعال: «وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَي الْجَنَّهِ زُمَراً:» زمر: ۷۳ («و کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند، گروه گروه به سوی بهشت سوق داده شدند»)؛ «و قوله وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِليٰ جَهَنَّمَ زُمَراً:» (زمر: ۷۱؛ و کسانی که کافر شدند، گروه گروه به سوی دوزخ رانده شدند)؛ و سخن او: «لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنيٰ وَ زِيٰادَهٌ:» یونس: ۲۶ («برای کسانی که نیکی کردند، پاداش نیکوتر و فزونی است»).

و این سخن او: « وَ أَزْوٰاجَهُمْ » (و همتایانشان)؛ ظاهر آن است که مقصود، همنشینانِ آنان از شیاطین هستند؛ خدای متعال می‌فرماید:

«وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ -إلي أن قال- حَتّٰي إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ يٰا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ» زخرف: ۳۸ («و هر کس از یاد [خدای] رحمان روی برتابد، شیطانی را بر او می‌گماریم تا همنشینش باشد — تا آنجا که فرمود: — تا چون نزد ما آید، [به شیطانش] می‌گوید: ای کاش میان من و تو فاصلهٔ مشرق و مغرب بود؛ چه بد همنشینی بودی!»).

و گفته شده است: مراد از «أزواج» (همتایان)، همانندان و نظایر هستند؛ از این رو اهل زنا با اهل زنا محشور می‌شوند و اهل شراب با اهل شراب، و همین‌گونه تا آخر.

و به این سخن این اشکال وارد است که لازمه‌اش این خواهد بود که مراد از «الَّذِينَ ظَلَمُوا» (ستمکاران)، گروه خاصی از مرتکبانِ هر گناه باشد، در حالی که ظاهر لفظ چنین برداشتی را برنمی‌تابد؛ گذشته از اینکه پایان آیه نیز با آن تناسبی ندارد.

و گفته شده است: مراد از «أزواج»، همسران کافر آنان است، که این سخن نیز مانند سخن پیشین ضعیف است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ کلامی که خدای متعال می‌فرماید: « اُحْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا » (ستمکاران را گرد آورید) فرمود: «الذين ظلموا آل محمد(ع) حقهم» (کسانی که در حق آل محمد(ع) ستم روا داشتند)؛ و دربارهٔ « وَ أَزْوٰاجَهُمْ » (و همتایانشان را) فرمود: «أشباههم» (همانندانشان را).

می‌گویم: صدر روایت (آغاز آن) از باب جَری (انطباق بر مصداقِ بارز) است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اُحْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ مٰا كٰانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَاهْدُوهُمْ إِليٰ صِرٰاطِ الْجَحِيمِ » (کسانی را که ستم کردند با همتایانشان و آنچه را به جای خدا می‌پرستیدند گرد آورید، و آنان را به راه دوزخ رهنمون شوید). این کلام، خطاب خدای متعال به فرشتگان است و معنایش این است که: «و به فرشتگان گفتیم: آنان را گرد آورید». برخی نیز گفته‌اند این سخن، گفت‌وگوی فرشتگان با یکدیگر است.

و کلام خدای متعال: « وَ مٰا كٰانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ » (و آنچه جز خدا می‌پرستیدند)؛ با در نظر گرفتن ظاهر کلمهٔ «مٰا»، ظاهر آن است که مقصود، همان بت‌هایی است که می‌پرستیدند. پس این آیه نظیر این کلام الهی است: «إِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ» (انبیاء: ۹۸) (بی‌گمان شما و آنچه جز خدا می‌پرستید، هیزم دوزخید).

و ممکن است مراد از کلمهٔ «مٰا»، معنایی عام باشد که معبودانِ دارای خرد را نیز، همچون فرعون‌ها و نمرودها، در بر بگیرد؛ اما فرشتگانِ پرستش‌شده و حضرت مسیح(ع) را کلام الهی از شمول این عموم بیرون می‌آورد. خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ» (انبیاء: ۱۰۱) (بی‌گمان کسانی که از پیش وعدهٔ نیکوترِ ما شامل حالشان شده، از آن [آتش] دور نگاه داشته می‌شوند).