تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنيٰ وَ زِيٰادَهٌ وَ لاٰ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاٰ ذِلَّهٌ » (برای کسانی که نیکی کردند، پاداش نیکوتر و فزونی است و چهره‌هایشان را نه غباری تیره می‌پوشاند و نه خواری) تا پایان آیه؛ «الحسنیٰ» مؤنثِ «احسن» است و مقصود از آن، پاداش نیکوتر است. مراد از «زیاده» (افزونی) نیز فزونی بر مقدارِ استحقاق است، بر این مبنا که خداوند از سرِ فضلِ خویش برای هر عمل، پاداشی معادلِ آن نهاده و سپس همانند آیهٔ «لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ» (پاداششان نزد پروردگارشان برای آنان خواهد بود؛ آل عمران: ۱۹۹)، آن را حقّی برای انجام‌دهنده شمرده است. سپس آن را چند برابر ساخته و این مقدارِ افزوده را نیز حقِّ عامل قرار داده است، چنان‌که می‌فرماید: «مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ...» (هر کس کارِ نیکی بیاورد، ده...). «أَمْثَالِهَا» (...برابرِ آن خواهد بود؛ انعام: ۱۶۰). در این هنگام، مفادِ فرمودهٔ خداوند: « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنيٰ » این خواهد بود که آنان سزاوارِ جزاء و پاداشِ نیکوترند، و «زیاده» نیز همان فزونی بر مقدارِ استحقاقِ یک‌برابر یا ده‌برابر خواهد بود؛ شبیه به معنایی که از این آیه برمی‌آید: «فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ» (اما کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، پاداش‌هایشان را کامل می‌دهد و از فضلِ خویش بر آنان می‌افزاید؛ نساء: ۱۷۳).

و اگر مقصود از «الحسنیٰ» در کلام الهی: « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنيٰ »، عاقبت و فرجامِ نیکو باشد، و چون در قلمروِ فهم و خرد چیزی برتر از فرجامِ نیکو نیست، در این صورت معنای « وَ زِيٰادَهٌ » (و افزونی)، فزونی بر آن فضل الهی است که عقلِ انسان بدان دست می‌یابد؛ همان‌گونه که آیهٔ «فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّهِ أَعْيُنٍ» (هیچ‌کس نمی‌داند چه روشنیِ چشمی برای آنان پنهان داشته شده است؛ سجده: ۱۷) و آیهٔ «لَهُمْ مٰا يَشٰاؤُنَ فِيهٰا وَ لَدَيْنٰا مَزِيدٌ» (در آنجا هرچه بخواهند برایشان فراهم است و نزد ما فزون‌تر از آن هم هست؛ ق: ۳۵) به آن اشاره دارد؛ چراکه روشن است انسان هر امر نیکی را بخواهد، افزون بر خواستهٔ او، امری فراتر از ادراکِ او خواهد بود؛ پس این نکته را دریاب.

واژهٔ «الرَّهَق» (با دو فتحه بر راء و هاء) به‌معنای رسیدن، فراگرفتن و پوشاندن است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «رَهِقَهُ الدَّيْنُ» یعنی بدهی او را فراگرفت و پوشاند. و «القَتَر» به‌معنای دودِ سیاه یا غبارِ سیاه است. توصیفِ مؤمنان در کلام الهی: « وَ لاٰ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاٰ ذِلَّهٌ » (و بر چهره‌هایشان غباری تیره و هیچ خواری نمی‌نشیند)، در تناظر با توصیفِ دوزخیان در آیهٔ بعدی است که در آن، چهره‌هایشان با «قَتَر» (سیاهیِ ظاهری) و با «ذلّت» (سیاهیِ باطنی و معنوی) پوشیده و تیره دانسته شده است.

و معنای آیه چنین است: برای کسانی که در دنیا نیکی کرده‌اند، پاداشِ نیکوتر و فزونی از فضلِ خداست — یا عاقبتِ نیکو و افزونی‌ای که به ذهنشان هم خطور نمی‌کند — و چهره‌هایشان را هیچ سیاهیِ غباری و هیچ خواری نمی‌پوشاند؛ و آنان همدمانِ بهشتند و در آن جاودانه‌اند.

بحث روایی

در کتاب «امالی» شیخ مفید، به سند او از ابواسحاق هَمدانی روایت شده است که امیرالمؤمنین (ع) در نامه‌ای که به محمد بن ابی‌بکر هنگام انتصابش به حکومت مصر نوشت — و به او دستور داد تا آن را بر مردم بخواند — از جمله چنین نگاشت:

خدای متعال فرموده است: « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنيٰ وَ زِيٰادَهٌ » (برای کسانی که نیکی کردند، بهترین پاداش و افزونی است)؛ و «حُسنی» همان بهشت است و «زیاده» (افزونی) همان دنیاست.

در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ این آیه آمده است: «فأما الحسنى فهي الجنه، و أما الزياده فالدنيا-ما أعطاهم الله في الدنيا يحاسبهم الله في الآخره، و يجمع الله لهم ثواب الدنيا و الآخره» (اما «حسنیٰ» همان بهشت است، و اما «زیاده» دنیاست؛ آنچه را خدا در دنیا به آنان بخشیده در آخرت برایشان به حساب می‌آورد و پاداش دنیا و آخرت را برایشان گرد می‌آورد...) تا پایان حدیث.

می‌گویم: این دو روایت ناظر به معنای اولی هستند که در بیانِ گذشته آوردیم؛ و روایتی را که هم‌معنای وجهِ دوم است، طبرسی در «مجمع [البیان]» از امام باقر (ع) نقل کرده است.

در تفسیر «البرهان»، از کتاب «نهج البیان» از علی بن ابراهیم روایت شده که گفت: [امام (ع)] فرمود: «الزياده هبه الله عز و جل» (زیاده، بخشش خدای عزّوجلّ است).

در کتاب «الدر المنثور»، دارقطنی و ابن‌مردویه از صهیب دربارهٔ این آیه آورده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمودند: «الزياده النظر إلى وجه الله» (زیاده، نگریستن به وجهِ [وجهه و جمالِ] خداست):

می‌گویم: این معنا به چندین طریق از راه‌های اهل‌سنت از پیامبر (ص) روایت شده است.

و توضیح معنای آن پیش‌تر در تفسیر سخن خدای متعال: «رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ» (پروردگارا، خودت را به من بنمای تا به تو بنگرم؛ اعراف: ۱۴۳) در جلد هشتم این کتاب گذشت.