تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و کلام خدای متعال: « فَاهْدُوهُمْ إِليٰ صِرٰاطِ الْجَحِيمِ » (پس آن‌ها را به راه دوزخ راهنمایی کنید)؛ «جَحیم» در قرآن از نام‌های جهنم است و بنا بر آنچه راغب گفته، از «جَحمة» به معنای برافروختگیِ شدیدِ آتش گرفته شده است.

مراد از هدایت‌کردنِ آنان به راهِ دوزخ، رساندنشان به آن و انداختنشان در آتش با راندنِ پیوسته است؛ و وجهی دیگر نیز گفته‌اند.

گفته‌اند: نامیدنِ این کار به «هدایت»، از باب ریشخند و تمسخر است. در مجمع‌البیان آمده است: تعبیر از این کار به «هدایت» تنها از آن جهت است که جانشین هدایت به بهشت شده است؛ مانند این سخن پروردگار: « فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ » (پس آنان را به عذابی دردناک مژده بده)، از این جهت که این مژده به جای مژده به نعمت نشسته است. پایان سخن.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اُحْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ مٰا كٰانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَاهْدُوهُمْ إِليٰ صِرٰاطِ الْجَحِيمِ » (کسانی را که ستم کردند با همتایانشان و آنچه را به جای خدا می‌پرستیدند گرد آورید، و آنان را به راه دوزخ رهنمون شوید). این کلام، خطاب خدای متعال به فرشتگان است و معنایش این است که: «و به فرشتگان گفتیم: آنان را گرد آورید». برخی نیز گفته‌اند این سخن، گفت‌وگوی فرشتگان با یکدیگر است.

و کلام خدای متعال: « وَ مٰا كٰانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ » (و آنچه جز خدا می‌پرستیدند)؛ با در نظر گرفتن ظاهر کلمهٔ «مٰا»، ظاهر آن است که مقصود، همان بت‌هایی است که می‌پرستیدند. پس این آیه نظیر این کلام الهی است: «إِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ» (انبیاء: ۹۸) (بی‌گمان شما و آنچه جز خدا می‌پرستید، هیزم دوزخید).

و ممکن است مراد از کلمهٔ «مٰا»، معنایی عام باشد که معبودانِ دارای خرد را نیز، همچون فرعون‌ها و نمرودها، در بر بگیرد؛ اما فرشتگانِ پرستش‌شده و حضرت مسیح(ع) را کلام الهی از شمول این عموم بیرون می‌آورد. خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ» (انبیاء: ۱۰۱) (بی‌گمان کسانی که از پیش وعدهٔ نیکوترِ ما شامل حالشان شده، از آن [آتش] دور نگاه داشته می‌شوند).