تفسیر آیهٔ ۸۳ سورهٔ یس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَسُبْحٰانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ » (یس: ۸۳: «پس منزه است آن کس که ملکوتِ هر چیزی به دست اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوید»). واژهٔ «الملكوت»، ساختاری مبالغه‌آمیز در معنای «مُلک» (فرمانروایی و مالکیت) است؛ همانند «الرحموت» و «الرهبوت» که صورت مبالغه در معنای «رحمت» و «رهبت» (بیم و هراس) هستند.

پیوستگی این آیه با آیهٔ پیشین نشان می‌دهد که مقصود از «ملکوت»، همان جنبه‌ای از دو جنبهٔ وجودِ اشیاست که رو به سوی خدای متعال دارد؛ و مقصود از «مُلک»، جنبه‌ای است که رو به سوی خلق دارد، یا معنایی فراگیرتر است که هر دو جنبه را در بر می‌گیرد. و آیه‌های زیر نیز بر همین معنا حمل می‌شود: «وَ كَذٰلِكَ نُرِي إِبْرٰاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ:» (انعام: ۷۵: «و این‌گونه ملکوتِ آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان می‌دادیم تا از اهل یقین باشد»)، و این سخن او: «أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ:» (اعراف: ۱۸۵: «آیا در ملکوت آسمان‌ها و زمین ننگریسته‌اند؟»)، و این سخن او: «قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ:» (مؤمنون: ۸۸: «بگو: ملکوتِ هر چیزی به دست کیست؟»).

و اینکه ملکوت در دست خدای متعال قرار داده شده، برای نشان دادن این است که او به تمامی بر آن مسلط است و برای هیچ‌کس جز او هیچ بهره‌ای در آن نیست.

و سرانجامِ معنای سخن او: « فَسُبْحٰانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » (پس منزه است آن کس که ملکوت هر چیزی به دست اوست)، منزه داشتنِ خدای متعال از همان امری است که منکران معاد به دلیل غفلت از اینکه ملکوتِ هر چیزی در دست او و در قبضهٔ قدرت اوست، دور از ذهن می‌شمردند.

و این سخن او: « وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ » (و به سوی او بازگردانده می‌شوید)، خطابی به عموم مردم — از مؤمن و مشرک — است و نتیجهٔ بیان گذشته را پس از منزه دانستنِ خدا آشکار می‌سازد.