تفسیر آیهٔ ۱۶۹ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً» (و هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند مرده مپندار...) تا آخر آیه [آل‌عمران: ۱۶۹]. در این آیه، التفاتی (تغییر رویِ سخن) از خطاب به مؤمنان به‌سوی خطاب به پیامبر خدا (ص) روی داده است؛ و دلیل آن همان نکته‌ای است که در لابه‌لای این آیات مکرر یاد شد. همچنین احتمال دارد که این خطاب، دنبالهٔ خطاب در این سخن پروردگار باشد:

و مقصود از «مرگ»، از بین رفتن درک و کنش (شعور و فعل) است؛ به همین دلیل، خداوند در فرمودهٔ خود: «بَلْ أَحْيٰاءٌ» (...بلکه زنده‌اند) تا آخر آیه، هر دو را آورده است؛ چراکه روزی داده شدن را یاد فرموده که کاری عینی (فعل) است، و شادمانی و طلب مژده (فرح و استبشار) را ذکر کرده که با درک و شعور همراه‌اند.

بحث روایتی

و در «مجمع البیان»، دربارهٔ سخن خدای متعال: «وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ» [آل‌عمران: ۱۶۹] و آیات بعد از آن، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: این آیات دربارهٔ شهیدان بدر و احد با هم نازل شد.

می‌گویم: در این باره روایات فراوانی وجود دارد که در کتاب «الدر المنثور» و جز آن نقل شده است. و پیش از این دانستی که معنای این آیات عام است و هر کس را که حقیقتاً یا حکماً (در معرکهٔ نبرد یا با داشتن پاداش شهید) در راه خدا کشته شود، در بر می‌گیرد. گاه نیز گفته شده است که این آیات دربارهٔ شهیدان «بئر مَعونه» نازل شده است؛ و آنان هفتاد یا چهل نفر از اصحاب پیامبر (ص) بودند که ایشان برای دعوت عامر بن طفیل و قومش فرستاد. آنان بر سر آن آب فرود آمدند و ابتدا ابو مِلحان انصاری را با پیام فرستادند، اما مشرکان نخست او را کشتند و سپس به دیگر یاران پیامبر (ص) یورش بردند و با آنان جنگیدند و همگی‌شان را به شهادت رساندند — که رضوان خدا بر آنان باد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۶۸ و ۱۶۹ با هم

«قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ» (بگو: اگر راست می‌گویید مرگ را از خود دور سازید) [آل‌عمران: ۱۶۸].

تفسیر آیه‌های ۱۶۹ تا ۱۷۱ با هم

در این آیات، «فضل» و «نعمت» نکره (نامعین) آمده و «رزق» مبهم نهاده شده است تا ذهن شنونده در تصور بزرگیِ آن به هر گمان و مفهوم ممکنی راه یابد؛ از همین رو، «ترس» و «اندوه» نیز مبهم گذاشته شده تا در سیاقِ نفی، بر عمومیت و شمول بر هر ترس و اندوهی دلالت کند.

تأمل در این آیات نشان می‌دهد که این کلام، نخست در پی بیان پاداش مؤمنان است؛ دوم آن‌که این پاداش، همان رزقِ آنان نزد خدای پاک و منزه است؛ سوم این‌که چنین رزقی، نعمت و بخششی از جانب خداست؛ و چهارم آن‌که آنچه حقیقت این نعمت و فضل را آشکار می‌سازد، آن است که نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

تفسیر آیه‌های ۱۶۹ و ۱۷۰ با هم

از اینجا روشن می‌شود که نفیِ ترس و اندوه، عیناً همان روزی‌یافتنِ انسان نزد خداست؛ از این رو خدای پاک و منزه می‌فرماید: «وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَيْرٌ» (و آنچه نزد خداست بهتر است؛ آل‌عمران: ۱۹۸)، و می‌فرماید: «وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ بٰاقٍ» (و آنچه نزد خداست ماندگار است؛ نحل: ۹۶). این دو آیه دلالت دارند بر این‌که آنچه نزد خداست، نعمتی پایدار است که هیچ رنج و عذابی با آن نمی‌آمیزد و هیچ نابودی و زوالی به آن راه ندارد.

تفسیر آیه‌های ۱۶۹ تا ۱۷۱ با هم

امّا این احتمال که مقصود از «فضل»، بخششِ افزون بر شایستگیِ ناشی از عمل باشد و «نعمت»، پاداشِ در برابر عمل به شمار آید، با این فرموده سازگار نیست که: «وَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ»؛ زیرا واژهٔ «أجر» (پاداش) نشانگرِ استحقاق است. گذشته از این، دانستی که این فرازها، یعنی سخن خداوند: «عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» و این سخنش که:

در این آیات مباحث دیگری نیز وجود دارد که بخشی از آن‌ها در تفسیر آیهٔ: «وَ لَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ» (بقره: ۱۵۴) گذشت، و امید است خداوند ما را توفیق دهد تا در موارد مناسبِ آینده، تا آنجا که در توان ماست، به بررسیِ کامل آن‌ها بپردازیم؛ ان‌شاءالله تعالی.

بحث روایتی

تفسیر آیه‌های ۱۶۹ و ۱۷۰ با هم

در کتاب «الدر المنثور» آمده است: احمد، هَنّاد، عبد بن حُمید، ابوداوود، ابن‌جریر، ابن‌منذر، حاکم — که حدیث را صحیح دانسته — و بیهقی در کتاب «دلائل» از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «هنگامی که برادران شما در اُحد به شهادت رسیدند، خداوند ارواحشان را در درون پرندگانی سبز قرار داد که به نهرهای بهشت وارد می‌شوند و از میوه‌های آن می‌خورند و در قندیل‌هایی زرین که در سایهٔ عرش آویخته شده است، جای می‌گیرند.»

تفسیر آیه‌های ۱۶۹ تا ۱۷۱ با هم

«پس چون پاکیزگیِ خوراک و نوشیدنی و نیکوییِ استراحتگاه خویش را دیدند، گفتند: ای کاش برادرانمان می‌دانستند که خداوند با ما چه کرده است! — و در روایتی دیگر آمده است: گفتند: [ای کاش می‌دانستند که] ما در بهشت زنده‌ایم و روزی داده می‌شویم، تا نسبت به جهاد بی‌رغبت نشوند و از جنگ عقب ننشینند — پس خداوند فرمود: من پیام شما را به آنان می‌رسانم؛ و خداوند این آیات را نازل فرمود:»

﴿وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا﴾ (و هرگز مپندار کسانی که...) (آل‌عمران: ۱۶۹) تا آخر آیه و آیات بعد از آن.

می‌گویم: در این باره روایات فراوانی از ابوسعید خُدری، عبدالله بن مسعود، ابوالعالیه، ابن‌عباس و دیگران نقل شده است. در برخی از آن‌ها مانند روایت ابوالعالیه آمده است: «فِي صُوَرِ طَيْرٍ خُضْرٍ» (در صورت پرندگانی سبز)، در برخی مانند روایت ابوسعید: «فِي طَيْرٍ خُضْرٍ» (در پرندگانی سبز)، و در برخی مانند روایت ابن‌مسعود: «كَطَيْرٍ خُضْرٍ» (همچون پرندگانی سبز)، و تعابیرِ این روایات به هم نزدیک است.

از طریق امامان اهل‌بیت (ع) روایت شده است که این حدیث بر آنان عرضه شد و ایشان انتساب آن را به پیامبر خدا (ص) نپذیرفتند؛ و در برخی نقل‌ها آمده است که آنان حدیث را تأویل کردند. بی‌تردید، با توجه به اصول ثابت و مسلّم، اگر این روایت کنار گذاشته نشود، ناگزیر باید آن را تأویل کرد.

با این حال، این روایات در مقام بیان وضعیت شهیدان در بهشتِ آخرت نیست، بلکه مراد از آن بهشتِ برزخ است؛ و دلیلِ این مطلب، روایتی است که ابن‌جریر از مجاهد نقل کرده که گفت: «از میوهٔ بهشت روزی داده می‌شوند و بوی خوش آن را درمی‌یابند، در حالی که در خودِ بهشت نیستند»؛ و نیز روایتی است که ابن‌جریر از سُدّی نقل کرده که گفت: «ارواح شهیدان در درون پرندگانی سبز در قندیل‌هایی زرین که به عرش آویخته است جای دارند؛ صبح و شام در بهشت می‌چرند و شب‌ها در آن قندیل‌ها می‌آرامند.»

و همان‌گونه که در مباحث گذشته پیرامون برزخ دانستی، مضمون این دو روایت تنها دربارهٔ بهشت دنیا — که همان برزخ است — معنای درست پیدا می‌کند، نه دربارهٔ بهشت آخرت.