تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبٰالَ وَ تَرَي الْأَرْضَ بٰارِزَهً وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً » (روزی که کوه‌ها را روان می‌سازیم و زمین را نمایان و آشکار می‌بینی، و آنان را گرد می‌آوریم و احدی از ایشان را فروگذار نمی‌کنیم). این ظرفِ زمان [«يوم»] به کلمه‌ای در تقدیر وابسته است و عبارت در تقدیر چنین است: «و اذكر يوم نسير» (و یاد کن روزی را که روان می‌سازیم). و روان ساختن کوه‌ها به معنای زوال و کنده شدنِ آن‌ها از جایگاهشان است؛ و خدای سبحان از این رخداد با تعبیرهای گوناگونی یاد کرده است؛ مانند این سخن او: «وَ كٰانَتِ الْجِبٰالُ كَثِيباً مَهِيلاً» (و کوه‌ها تلی از شن‌های روان گردید؛ مزمل: ۱۴)، و این کلام او: «وَ تَكُونُ الْجِبٰالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ» (و کوه‌ها مانند پشمِ زده‌شده و پراکنده می‌شوند؛ قارعه: ۵)، و نیز فرموده است:

«فَكٰانَتْ هَبٰاءً مُنْبَثًّا» (پس به غباری پراکنده تبدیل شدند؛ واقعه: ۶)، و این سخن او: «وَ سُيِّرَتِ الْجِبٰالُ فَكٰانَتْ سَرٰاباً» (و کوه‌ها روان گردیدند و سرابی شدند؛ نبأ: ۲۰).

آنچه از سیاق کلام برمی‌آید این است که آشکار شدنِ زمین (بروز آن) بر روان گشتن و از جا کنده شدنِ کوه‌ها مترتب است؛ پس هرگاه کوه‌ها و تپه‌ها از میان بروند، زمین چنان نمایان دیده می‌شود که هیچ ناحیه‌ای از آن به سبب مانعی از ناحیهٔ دیگر پنهان نمی‌ماند و هیچ سرزمینی با پوششی از سرزمینی دیگر پوشیده نمی‌شود. و چه بسا احتمال رود که [بروز زمین] به همان مطلبی اشاره داشته باشد که در این کلام الهی آمده است: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا» (و زمین به نور پروردگارش روشن شد؛ زمر: ۶۹).

و این سخن او که: « وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً » (و آنان را گرد آوردیم و هیچ‌یک از ایشان را فرو نگذاشتیم)، یعنی از آنان هیچ‌کس را بر جای ننهادیم؛ بنابراین حشر برای همگان فراگیر است.