تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ انفطار

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ لاٰ تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ »؛ این ظرف زمان (يومَ) به تقدیرِ فعلی مانند «اُذکُر» (به یاد آور) منصوب است، و در این آیه پس از آنکه در « وَ مٰا أَدْرٰاكَ مٰا يَوْمُ الدِّينِ » بر شناخت آن روز ترغیب شد، بیانی اجمالی از حقیقتِ روز جزا آمده است.

و این بدان جهت است که در آن روز، پیوند اثرگذاری و اثرپذیری میان سبب‌های ظاهری و مسبَّب‌هایشان گسسته و نابود است؛ چنان‌که از آیاتی مانند این سخن خدای متعال برمی‌آید: «وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ» (بقره: ۱۶۶؛ و پیوندهایشان گسسته شد)، و سخن دیگرش:

«وَ لَوْ يَرَي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذٰابَ أَنَّ الْقُوَّهَ لِلّٰهِ جَمِيعاً» (بقره: ۱۶۵؛ و کاش ستمکاران هنگامی که عذاب را می‌بینند، درمی‌یافتند که تمام قدرت یکسره از آنِ خداست)؛ از این رو هیچ کسی برای کسی دیگر مالِک و صاحب‌اختیارِ چیزی نخواهد بود و توانِ دفع بدی‌ای از او یا رساندن خیری به او را ندارد؛ و این مطلب با آیات شفاعت ناسازگار نیست، چراکه شفاعت تنها به اذن خداست؛ بنابراین مالک حقیقیِ آن، فقط خودِ اوست و نه هیچ‌کس دیگر.

و این سخن او: « وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ » (و در آن روز، فرمان از آنِ خداست)؛ یعنی تنها او مالک فرمان است و برای دیگری هیچ بهره‌ای از امر نیست.

و همان‌طور که گفته شده، مراد از «أمر» مفردِ اوامر (فرمان‌ها) است؛ به دلیل این سخن خدای متعال: «لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ» (غافر: ۱۶)، و شأن پادشاهِ مطاع، صدور امر (فرمان) در برابر نهی است، و «أمر» به معنای شأن و کار، با این مقام چندان سازگار نیست.

بحث روایی

و در مجمع‌البیان دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ » (و در آن روز فرمانروایی از آنِ خداست) [آمده است]:

عمرو بن شمر از جابر و او از امام باقر (ع) روایت کرده است که فرمود: «الأمر يومئذ و اليوم كله لله.يا جابر إذا كان يوم القيامة بادت الحكام-فلم يبق حاكم إلا الله»؛ «فرمانروایی و کار، هم در آن روز و هم امروز، سراسر از آنِ خداست. ای جابر، هنگامی که روز قیامت فرا رسد، همهٔ حاکمان نابود می‌شوند و هیچ حاکمی جز خدا باقی نمی‌ماند».

می‌گویم: مقصود امام (ع) این است که اختصاص داشتنِ امر (فرمانروایی و تدبیر) به خداوند، ویژهٔ روز قیامت نیست، بلکه امر همواره از آنِ خداست. اختصاص دادن آن به روز قیامت [در آیه]، به اعتبار آشکار شدنش است نه اصلِ آن؛ پس آنچه به قیامت اختصاص دارد، آشکار شدنِ عینی و مشهود این حقیقت است، تا جایی که در آن روز، امر و حکم هر کس جز خدای متعال ساقط و بی‌اثر می‌شود. نظیر «امر»، دیگر اموری است که در کلام خدای متعال از ویژگی‌های روز قیامت به شمار آمده‌اند؛ از این رو، این روایت از درخشان‌ترین و گران‌قدرترین روایات است.