تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ ممتحنه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحٰامُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ » (خویشاوندان و فرزندانتان در روز قیامت هرگز به شما سودی نخواهند رساند)؛ این کلام در واقع ردّ بهانه‌ای است که شاید برای ابراز دوستی با مشرکان به گمان آید، با این پندار که این کار مایهٔ حفظ خویشاوندان و فرزندانشان—که در مکه میان مشرکان جا مانده‌اند—از آزار و اذیت آنان است.

و پاسخ این است که شما روزی در پیش دارید که در آن به کیفر نافرمانی و کردار ناشایستتان—که دوستی با کافران از جملهٔ آن است—می‌رسید، و در آن روز خویشاوندان و فرزندانتان به شما هیچ سودی نخواهند رساند؛ همان کسانی که حفظ آنان را از آزار کافران، بر حفظ خودتان از عذاب خدا (با ترک دوستی با کافران) مقدّم داشتید.

و اینکه می‌فرماید: « يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ » (میان شما جدایی می‌اندازد)، یعنی خدا در روز قیامت با گسسته شدن سبب‌های دنیوی، میان شما جدایی می‌افکند؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «فَإِذٰا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ» (مؤمنون: ۱۰۱: پس آنگاه که در صور دمیده شود، در آن روز دیگر هیچ خویشاوندی‌ای میانشان نخواهد بود). علتش این است که خویشاوندی—یعنی پیوند دو یا چند انسان به یک رَحِم—تنها در ظرف زندگی اجتماعی آثار خود را می‌بخشد، آثاری چون مهربانی، دوستی، الفت، هم‌یاری، پشتیبانی، تعصب خویشاوندی، خدمت‌گزاری و آثاری از این دست. این زندگی اجتماعی همان است که نیاز انسان، او را بر اساس باورها و اعتباراتِ برآمده از درک اجتماعی‌اش به‌طور طبیعی به سوی آن می‌راند، در حالی که در بیرون از بستر زندگی اجتماعی، هیچ خبری از این اعتبارات نیست.

و چون در روز قیامت حقیقت‌ها آشکار شود، پرده‌ها بالا رود و پوشش‌ها کنار برود، این پندارها و اعتبارات از دست انسان بیرون می‌رود و پیوندهای استقلالیِ میان سبب‌ها و مسبّب‌هایشان گسسته می‌شود؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید:

«لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ مٰا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ» (انعام: ۹۴: «به‌راستی پیوند میان شما بریده شد و آنچه می‌پنداشتید از دستتان رفت») و فرمود: «وَ رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ» (بقره: ۱۶۶: «و عذاب را دیدند و همهٔ دستاویزها و پیوندها از آنان گسسته شد»).

پس در آن روز، پیوند نَسَب‌ها بریده می‌شود و هیچ خویشاوندی به خویشاوند خود کمترین سودی نمی‌رساند؛ بنابراین شایسته نیست انسان با دوستی با دشمنان دین به خاطر خویشاوندان و فرزندانش، به خدا و پیامبرش خیانت کند، زیرا آنان در آن روز نمی‌توانند چیزی از عذاب خدا را از او بردارند.

و برخی گفته‌اند: مراد این است که خدا در روز قیامت به سبب هول و هراس آن روز، میان شما جدایی می‌اندازد؛ هراسی که سبب فرار هر یک از شما از دیگری می‌گردد، همان‌گونه که سخن خدای متعال گویاست: «يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ» (عبس: ۳۷: «روزی که آدمی از برادرش، و از مادر و پدرش، و از همسر و فرزندانش می‌گریزد؛ در آن روز هر کس از آنان گرفتاری‌ای دارد که او را [از توجه به دیگران] بازمی‌دارد»). با این حال، وجه نخست با سیاق کلام مناسب‌تر است.

و برخی گفته‌اند: مراد این است که خدا در آن روز گروهی از شما را از گروهی دیگر جدا می‌سازد؛ اهل ایمان و اطاعت را به بهشت و اهل کفر و نافرمانی را به دوزخ درمی‌آورد، و خویشاوندِ مؤمن در بهشت، خویشاوند کافرش را در آتش نخواهد دید.

ایراد این وجه آن است که هرچند به‌خودی‌خود سخنِ بی‌اشکالی است، اما با این سیاق مناسبتی ندارد؛ چراکه در اینجا دلالتی نیست بر کفرِ خویشاوندان و فرزندان آنان.

و گفته شده است: مراد از «فصل»، داوری و فیصله‌دادن است؛ و معنایش این است که خداوند در روز قیامت میان شما داوری و حکم می‌کند.

این سخن نیز مانند وجه پیشین، با مورد آیه تناسبی ندارد؛ چرا که داوری و فیصله دادن فقط در جایی مناسبت دارد که اختلافی در میان باشد، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ فِيمٰا كٰانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ» (پروردگار تو روز قیامت میانشان در آنچه در آن اختلاف می‌کردند، داوری می‌کند) (سجده: ۲۵)، در حالی که آیهٔ مورد بحث هیچ ارتباطی با آن موضوع ندارد.

و سخن خداوند: « وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » (و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست) مکمل عبارت « لَنْ تَنْفَعَكُمْ » (هرگز سودتان نمی‌بخشد) و به‌منزلهٔ تأکیدی بر آن است، و معنایش این است:

خویشاوندان و فرزندانتان در روز قیامت برای برطرف ساختن پیامد و کیفر این خیانت و مانند آن، هرگز سودی به شما نمی‌رسانند، و خدا به آنچه عمل می‌کنید بیناست؛ حقیقت این خیانت بر او پوشیده نمی‌ماند و ناگزیر شما را بر آن مؤاخذه خواهد کرد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

و پیامبر خدا(ص) فرمود: «ای حاطب، این چیست؟» حاطب گفت: «به خدا سوگند ای پیامبر خدا، من نه دورویی ورزیده‌ام و نه ایمانم را دگرگون ساخته یا تغییر داده‌ام، و گواهی می‌دهم که هیچ معبودی جز خدا نیست و تو به‌راستی پیامبر خدایی؛ ولی خانواده و فرزندانم برایم نوشتند که قریش با آنان خوش‌رفتاری می‌کند، ازاین‌رو دوست داشتم در برابر حسن معاشرتِ قریش، کار نیکی برایشان انجام دهم.» پس خداوند بر پیامبر خدا(ص) این آیه را نازل فرمود: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيٰاءَ -إلي قوله- وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، دشمن من و دشمن خود را دوستانِ خود مگیرید... تا آنجا که: و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست) [ممتحنه: ۱-۳].