تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ ممتحنه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدٰاءً » تا آخر آیه (اگر بر شما دست یابند، دشمنانتان خواهند بود...). راغب گفته است: «الثَّقف»—با فتح اول و سکون دوم—به معنای مهارت در دریافتن چیزی و انجام دادنِ آن است. او می‌گوید: گفته می‌شود «ثقفت كذا» هنگامی که چیزی را به سبب مهارت در نگاه کردن با چشمت دریابی؛ سپس به مجاز در مطلقِ دریافتن و دست یافتن به کار رفته است، گرچه مهارتی نیز همراه آن نباشد. پایان سخن راغب.

دیگران آن را به «ظَفَر» (پیروزی و دست یافتن) تفسیر کرده‌اند، و چه بسا این تفسیر به کمک تناسبِ مقام به دست آمده باشد؛ و این دو معنا به یکدیگر نزدیک‌اند.

و این آیه برای بیان این حقیقت آمده است که ابراز پنهانیِ دوستی به مشرکان، در جلب محبت آنان و زدودنِ دشمنی‌شان هیچ سودی به حال مؤمنان ندارد؛ و مشرکان با وجود ابراز دوستی به آنان، اگر به مؤمنان دست یابند و بر ایشان چیره شوند، دشمنشان خواهند بود، بی‌آنکه از دشمنیِ نهفته در دل‌هایشان چیزی کاسته شود یا تغییر کند.

و سخن خدای متعال که: « وَ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ » (و دست‌ها و زبان‌هایشان را به بدی به سوی شما بگشایند و آرزو دارند که کافر شوید) به منزلهٔ عطفِ تفسیر برای جملهٔ « يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدٰاءً » (دشمنانتان خواهند بود) است؛ و گشودنِ دست‌ها به بدی، کنایه از کشتن، اسیر کردن و دیگر گونه‌های شکنجه است، و گشودنِ زبان‌ها به بدی، کنایه از دشنام دادن و ناسزاگویی است.

ظاهر این است که جملهٔ « وَ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ » (و آرزو دارند که کافر شوید) عطف بر جزای شرط است و فعل ماضی در اینجا به معنای آینده آمده است، همان‌طور که مقتضای شرط و جزا است. معنای آیه این است که: اگر بر شما دست یابند، دست‌ها و زبان‌هایشان را به بدی به سوی شما می‌گشایند و با این کار آرزو دارند کافر شوید؛ همان‌گونه که در مکه مؤمنان را شکنجه و عذاب می‌کردند و با این کار می‌خواستند از دینشان برگردند. و خدا داناتر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

و پیامبر خدا(ص) فرمود: «ای حاطب، این چیست؟» حاطب گفت: «به خدا سوگند ای پیامبر خدا، من نه دورویی ورزیده‌ام و نه ایمانم را دگرگون ساخته یا تغییر داده‌ام، و گواهی می‌دهم که هیچ معبودی جز خدا نیست و تو به‌راستی پیامبر خدایی؛ ولی خانواده و فرزندانم برایم نوشتند که قریش با آنان خوش‌رفتاری می‌کند، ازاین‌رو دوست داشتم در برابر حسن معاشرتِ قریش، کار نیکی برایشان انجام دهم.» پس خداوند بر پیامبر خدا(ص) این آیه را نازل فرمود: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيٰاءَ -إلي قوله- وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، دشمن من و دشمن خود را دوستانِ خود مگیرید... تا آنجا که: و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست) [ممتحنه: ۱-۳].