تفسیر آیهٔ ۲۸ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا بدارید و به پیامبرش ایمان آورید تا دو سهم از رحمتش به شما عطا کند...) تا آخر آیه. فرمان دادن به مؤمنان برای پروا داشتن و ایمان آوردن به پیامبر —با اینکه پذیرندگانِ دعوت همان‌گونه که به خدا ایمان آورده‌اند به پیامبرش نیز ایمان دارند— دلیلی است بر اینکه مقصود از ایمان به پیامبر، پیروی تمام‌عیار و فرمان‌برداری کامل از او در هر فرمانی و نهیی است؛ خواه آنچه بدان امر یا از آن نهی می‌کند حکمی از احکام شرعی باشد و خواه بر پایهٔ اختیاراتش در سرپرستی امور امّت صادر شده باشد؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «فَلاٰ وَ رَبِّكَ لاٰ يُؤْمِنُونَ حَتّٰي يُحَكِّمُوكَ فِيمٰا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً» (نساء: ۶۵؛ نه، به پروردگارت سوگند، ایمان نمی‌آورند مگر آنکه تو را در آنچه میانشان مایهٔ اختلاف شده است داور سازند، سپس در دل‌های خود از آنچه حکم کرده‌ای هیچ دل‌تنگی نیابند و کاملاً تسلیم شوند).

پس این، ایمانی پس از ایمان و مرتبه‌ای فراتر از آن مرتبه از ایمان است که چه بسا به سبب ضعفش اثرش نمایان نمی‌شد و بر آن بار نمی‌گشت. با همین نکته است که این سخن خداوند تناسب می‌یابد: « يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ » (دو سهم از رحمتش به شما می‌بخشد)؛ و «کِفْل» به معنای سهم و نصیب است. بنابراین، برای چنین کسی پاداشی روی پاداش خواهد بود، همان‌طور که این مرتبه، ایمانی روی ایمان است.

و گفته شده است: مراد از بخشیدن دو سهم از رحمت، عطا کردنِ دو پاداش به آنان است، همانند پاداش مؤمنان اهل کتاب؛ گویی گفته شده است:

همان دو پاداشی را که به مؤمنان اهل کتاب وعده داده است به شما نیز می‌بخشد؛ چرا که شما در ایمان به پیامبران گذشته و به خاتم آنان (ع) مانند اهل کتاب هستید و میان هیچ‌یک از پیامبران او تفاوت نمی‌گذارید.

و دربارهٔ این سخن او: « وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ » (و برای شما نوری قرار می‌دهد که با آن راه بروید)، گفته‌اند: یعنی در روز قیامت؛ و این همان نوری است که با این کلام الهی به آن اشاره شده است: « يَسْعيٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ » (نورشان پیشاپیش آنان و از سمت راستشان می‌شتابد).

اشکال این نظر آن است که مقید کردن آیه [به قیامت] بدون دلیل است؛ بلکه آنان در دنیا نیز نوری دارند که این سخن خدای متعال بر آن دلالت می‌کند:

«أَ وَ مَنْ كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ وَ جَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا» (انعام: ۱۲۲: «آیا کسی که مرده بود و ما زنده‌اش کردیم و برایش نوری نهادیم تا با آن در میان مردم راه برود، مانند کسی است که در تاریکی‌هاست و از آن بیرون‌آمدنی نیست؟»)؛ و همچنین در آخرت نوری دارند که این سخن خدا بر آن دلالت دارد: «يَوْمَ تَرَي الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ يَسْعيٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ» (حدید: ۱۲: «روزی که مردان و زنان باایمان را می‌بینی که نورشان پیشاپیش آنان و از سمت راستشان می‌شتابد...») و جز آن.

سپس خدای متعال وعدهٔ خود مبنی بر دادن دو سهم از رحمتش و قرار دادن نوری که با آن راه بروند را با آمرزش کامل ساخت و فرمود:

« وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (و شما را می‌آمرزد و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است).

بحث روایی

در کافی به سند خود از ابوالجارود روایت کرده که گفت: به امام باقر (ع) عرض کردم: خداوند به اهل کتاب خیری بسیار بخشیده است! فرمود: آن چیست؟ گفتم: این سخن خدای عزّوجلّ: « اَلَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ -إلي قوله- أُولٰئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمٰا صَبَرُوا » (کسانی که پیش از آن به آنان کتاب دادیم، به آن ایمان می‌آورند - تا آنجا که می‌فرماید: - آنان پاداششان به پاس صبری که کرده‌اند دو بار داده می‌شود). فرمود:

پس فرمود: «خداوند همان‌گونه که به آنان بخشید، به شما نیز عطا فرموده است.» سپس این آیه را تلاوت کرد: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ-يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا بدارید و به پیامبرش ایمان آورید تا دو بهره از رحمت خویش به شما عطا کند و برایتان نوری قرار دهد که با آن راه بسپرید)؛ یعنی امامی که به او اقتدا می‌کنید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۸ و ۲۹ با هم

و در «مجمع [البیان]» از سعید بن جبیر روایت شده است: پیامبر خدا (ص) جعفر را همراه با هفتاد سوار به‌سوی نجاشی فرستاد تا او را [به اسلام] فراخوانَد. جعفر نزد او رفت و دعوتش نمود؛ نجاشی نیز دعوتش را پذیرفت و به او ایمان آورد. هنگامی که زمان بازگشت جعفر فرا رسید، گروهی از مردم قلمرو نجاشی که ایمان آورده بودند—و چهل مرد بودند—گفتند: «به ما اجازه بده تا نزد این پیامبر بیاییم و به دست او اسلام آوریم.»

پس همراه جعفر آمدند و چون فقر و تنگدستیِ مسلمانان را دیدند، از پیامبر خدا (ص) اجازه خواستند و گفتند:

«ای پیامبر خدا، ما دارایی‌هایی داریم و تنگدستی مسلمانان را هم می‌بینیم؛ اگر به ما اجازه دهی، بازمی‌گردیم و اموالمان را می‌آوریم تا مسلمانان را در آن شریک سازیم (با آنان مواسات کنیم).» پیامبر به آنان اجازه داد. پس بازگشتند و اموالشان را آوردند و با آن به یاری مسلمانان شتافتند. آن‌گاه خداوند دربارهٔ آنان نازل فرمود: « اَلَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ-هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ -إلي قوله- وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ » (کسانی که پیش از آن به ایشان کتاب دادیم، به آن ایمان می‌آورند... تا آنجا که: و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند)؛ و این همان انفاقی بود که با آن با مسلمانان مواسات کردند.

چون آن دسته از اهل کتاب که به پیامبر ایمان نیاورده بودند، این سخن خدا را شنیدند که: « أُولٰئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمٰا صَبَرُوا » (آنان به پاداش شکیبایی‌شان، دو بار پاداش داده می‌شوند)، بر مسلمانان فخرفروشی کردند و گفتند: «ای گروه مسلمانان! هر کس از ما به کتاب خودمان و کتاب شما ایمان بیاورد دو پاداش دارد، و هر کس از ما تنها به کتاب خودمان ایمان بیاورد پاداشی برابر پاداش شما دارد؛ پس برتری شما بر ما چیست؟» پس این سخن خدا نازل شد: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ-وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پروای خدا پیشه کنید و به پیامبرش ایمان آورید...) تا پایان آیه؛ و بدین‌گونه برای مسلمانان نیز دو پاداش قرار داد و نور و آمرزش را هم بر آن افزود؛ سپس فرمود: « لِئَلاّٰ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتٰابِ » (تا اهل کتاب ندانند...).