تفسیر آیهٔ ۲۹ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لِئَلاّٰ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتٰابِ أَلاّٰ يَقْدِرُونَ عَليٰ شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ » (تا اهل کتاب نپندارند که مؤمنان به هیچ بهره‌ای از فضل خدا دسترسی ندارند). ظاهر سیاق نشان می‌دهد که در این آیه، التفاتی (چرخش بیانی) از خطاب به مؤمنان به خطاب به پیامبر (ص) رخ داده است. مراد از علم در اینجا، مطلقِ اعتقاد و باور مانند گمان و پندار است، و « أَنَّ » در «أَلَّا»، مخففه از ثقیله است، و ضمیر « يَقْدِرُونَ » به مؤمنان بازمی‌گردد، و سخن در مقام بیان علت برای مضمون آیهٔ پیشین است.

و معنا چنین است: ما تنها از آن رو به مؤمنان فرمان دادیم که ایمانی پس از ایمان بیاورند و به دو سهم از رحمت و قرار دادن نور و آمرزش وعده‌شان دادیم، تا اهل کتاب نپندارند که مؤمنان به هیچ بهره‌ای از فضل خدا دست نمی‌یابند؛ بر خلاف مؤمنان اهل کتاب که هرگاه ایمان آورند پاداششان دو بار به آنان داده می‌شود.

و گفته شده است که «لِئَلَّا» در « لِئَلاّٰ يَعْلَمَ » زاید (تأکیدی) است و ضمیر « يَقْدِرُونَ » به اهل کتاب برمی‌گردد؛ و معنا چنین است:

ما مؤمنان را تنها از آن رو به این پاداش‌ها وعده دادیم تا اهل کتاب—که می‌گفتند: هرکس از ما به کتاب شما ایمان بیاورد دو پاداش دارد و هرکس ایمان نیاورد به خاطر ایمانش به کتاب خودمان یک پاداش دارد—بدانند که اگر ایمان نیاورند، به هیچ بخشی از فضل خدا دست نخواهند یافت. با این حال، بر تو پوشیده نیست که این توجیه چه اندازه با تکلّف همراه است.

و این سخن خداوند: « وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ » (و این‌که فضل به دست خداست، آن را به هر کس بخواهد می‌دهد و خداوند دارای فضلی بزرگ است)، بر «أَلَّا يَعْلَمَ» عطف شده است؛ و معنا چنین است: ما آن وعده‌ها را دادیم تا چنین و چنان شود، و تا این‌که فضل به دست خداست و خداوند صاحب فضلی بس بزرگ است.

دربارهٔ این آیه، دیدگاه‌ها و احتمال‌های دیگری نیز گفته شده است که آوردن و بررسی آن‌ها سودی ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۸ و ۲۹ با هم

و در «مجمع [البیان]» از سعید بن جبیر روایت شده است: پیامبر خدا (ص) جعفر را همراه با هفتاد سوار به‌سوی نجاشی فرستاد تا او را [به اسلام] فراخوانَد. جعفر نزد او رفت و دعوتش نمود؛ نجاشی نیز دعوتش را پذیرفت و به او ایمان آورد. هنگامی که زمان بازگشت جعفر فرا رسید، گروهی از مردم قلمرو نجاشی که ایمان آورده بودند—و چهل مرد بودند—گفتند: «به ما اجازه بده تا نزد این پیامبر بیاییم و به دست او اسلام آوریم.»

پس همراه جعفر آمدند و چون فقر و تنگدستیِ مسلمانان را دیدند، از پیامبر خدا (ص) اجازه خواستند و گفتند:

«ای پیامبر خدا، ما دارایی‌هایی داریم و تنگدستی مسلمانان را هم می‌بینیم؛ اگر به ما اجازه دهی، بازمی‌گردیم و اموالمان را می‌آوریم تا مسلمانان را در آن شریک سازیم (با آنان مواسات کنیم).» پیامبر به آنان اجازه داد. پس بازگشتند و اموالشان را آوردند و با آن به یاری مسلمانان شتافتند. آن‌گاه خداوند دربارهٔ آنان نازل فرمود: « اَلَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ-هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ -إلي قوله- وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ » (کسانی که پیش از آن به ایشان کتاب دادیم، به آن ایمان می‌آورند... تا آنجا که: و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند)؛ و این همان انفاقی بود که با آن با مسلمانان مواسات کردند.

چون آن دسته از اهل کتاب که به پیامبر ایمان نیاورده بودند، این سخن خدا را شنیدند که: « أُولٰئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمٰا صَبَرُوا » (آنان به پاداش شکیبایی‌شان، دو بار پاداش داده می‌شوند)، بر مسلمانان فخرفروشی کردند و گفتند: «ای گروه مسلمانان! هر کس از ما به کتاب خودمان و کتاب شما ایمان بیاورد دو پاداش دارد، و هر کس از ما تنها به کتاب خودمان ایمان بیاورد پاداشی برابر پاداش شما دارد؛ پس برتری شما بر ما چیست؟» پس این سخن خدا نازل شد: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ-وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پروای خدا پیشه کنید و به پیامبرش ایمان آورید...) تا پایان آیه؛ و بدین‌گونه برای مسلمانان نیز دو پاداش قرار داد و نور و آمرزش را هم بر آن افزود؛ سپس فرمود: « لِئَلاّٰ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتٰابِ » (تا اهل کتاب ندانند...).