تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ تَرَي الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ يَسْعيٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ » تا آخر آیه؛ واژهٔ «يَوْمَ» (روز)، ظرف زمان است برای « لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ » (پاداشی ارجمند دارد) و مراد از آن، روز قیامت است. مخاطب در فعلِ «تَرَى» (می‌بینی)، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است یا هر شنونده‌ای که خطاب به او درست باشد. و ظاهر این است که حرف «باء» در « بِأَيْمٰانِهِمْ » به معنای «في» (در، سمتِ) باشد.

معنای آیه چنین است: برای کسی که به خدا وامی نیکو دهد پاداشی ارجمند است، در آن روز که تو ای پیامبر خدا—یا هر کس که دیدن برایش ممکن باشد—مردان و زنان باایمان به خدا و پیامبرش را می‌بینی که نورشان پیش رویشان و در سمت راستشان شتابان می‌رود؛ و سمت راست، همان جهتی است که نیک‌بختی و سعادتشان از آن سو می‌آید.

این آیه مطلق است و مؤمنان همهٔ امت‌ها را شامل می‌شود و به این امت اختصاص ندارد. تعبیر از تابشِ نور به «شتابیدن و دویدن» (سعی)، این نکته را می‌رساند که آنان به سوی درجات بهشتی که خدای پاک و منزه برایشان آماده کرده شتابان رهسپارند، و سمت‌وسوهای سعادت و درجات قرب یکی پس از دیگری برایشان روشن می‌شود تا نورشان برای آنان کامل گردد؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید:

«وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَي الْجَنَّهِ زُمَراً» (زمر: ۷۳؛ «و کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند، گروه گروه به سوی بهشت سوق داده شوند»)، و فرمود: «يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَي الرَّحْمٰنِ وَفْداً» (مریم: ۸۵؛ «روزی که پرهیزگاران را به صورت کاروانی گرامی نزد خدای رحمان گرد می‌آوریم»)، و فرمود: «يَوْمَ لاٰ يُخْزِي اللّٰهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعيٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا» (تحریم: ۸؛ «روزی که خدا پیامبر و کسانی را که همراه او ایمان آورده‌اند شرمسار نمی‌کند؛ نورشان پیش رویشان و از سمت راستشان شتابان پیش می‌رود، و می‌گویند: پروردگارا، نورمان را برای ما کامل گردان»).

مفسران در تفسیر واژگان این آیه دیدگاه‌های گوناگونی دارند که چون دلیلی از ظاهر لفظ آیه بر آن‌ها وجود نداشت، از ذکرشان چشم پوشیدیم؛ و آنچه در روایات رسیده است، ان‌شاءالله در «بحث روایی» آینده خواهد آمد.

و این سخن خدای متعال: « بُشْرٰاكُمُ الْيَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا » (امروز مژدهٔ شما بهشت‌هایی است که از زیر درختانش نهرها روان است و جاودانه در آن می‌مانید)، بازگویی همان سخنی است که در روز قیامت به مردان و زنان مؤمن گفته می‌شود؛ گویندهٔ آن، فرشتگان به فرمان الهی هستند و تقدیر جمله چنین است: به آنان گفته می‌شود:

« بُشْرٰاكُمُ » (مژدهٔ شما...) تا آخر آیه؛ و مراد از «بُشریٰ»، همان چیزی است که بدان مژده داده می‌شود و آن، بهشت است؛ و باقی جمله نیز روشن است.

و این سخن خدای متعال: « ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ » (این همان رستگاری بزرگ است)، کلام خودِ خدای پاک و منزه است و اشاره به شتافتن نور و مژدهٔ یادشده دارد؛ یا این‌که پایانِ سخنِ فرشتگان است و اشاره به بهشت‌ها و جاودانگی در آن‌ها دارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۲ تا ۱۴ با هم

و در تفسیر قمی دربارهٔ این سخن خدا: « يَوْمَ تَرَي الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ-يَسْعيٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمٰانِهِمْ » (روزی که مردان و زنان باایمان را می‌بینی که نورشان پیشاپیش آنان و در سمت راستشان می‌شتابد) آمده است: روز قیامت نور به اندازهٔ ایمان مردم میانشان تقسیم می‌شود؛ برای منافق نیز سهمی تعیین می‌شود و نورش میان انگشت شست پای چپش قرار می‌گیرد. او به نور خود می‌نگرد و سپس به مؤمنان می‌گوید: «سر جای خود بمانید تا از نورتان فروغی برگیرم.» پس مؤمنان به آنان می‌گویند: «به پشت سرِ خود بازگردید و نوری بجویید» و میانشان دیواری کشیده می‌شود که دری دارد. پس از پشت آن دیوار به مؤمنان ندا می‌دهند: « أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قٰالُوا:بَليٰ وَ لٰكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ » (آیا ما با شما نبودیم؟ می‌گویند: آری، ولی شما خودتان را گرفتار ساختید)؛ فرمود: یعنی با گناهان؛ « وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ » (و به انتظار نشستید و تردید کردید)؛ فرمود: یعنی شک ورزیدید و در انتظار [حوادث ناگوار برای مؤمنان] ماندید.