تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ » (و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند، آنان همان صدّیقان و گواهان نزد پروردگارشان هستند...)؛ نفرمود «به خدا و پیامبرش ایمان آوردند»، چنان‌که در آغاز این سوره فرمود: « آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا » (به خدا و پیامبرش ایمان آورید و انفاق کنید) و در پایان آن فرمود: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پروای خدا پیشه کنید و به پیامبرش ایمان آورید)؛ چراکه چون خدای متعال در آیهٔ پیشین با عبارت « وَ لاٰ يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلُ » (و مانند کسانی نباشند که پیش از این کتاب به آنان داده شد) از اهل کتاب سخن به میان آورد، از سیاق پیشین برگشت و به سیاقی عام روی آورد که مسلمانان و اهل کتاب را با هم در بر می‌گیرد، همان‌طور که پس از آن فرمود:

« لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ » (همانا پیامبرانمان را با دلایل روشن فرستادیم). امّا در دو آیهٔ یادشده در آغاز و پایان سوره، خطاب تنها متوجه مؤمنانِ این امّت است و به همین دلیل در آن دو، واژهٔ «رسول» به‌صورت مفرد آمده است.

و مقصود از ایمان به خدا و پیامبرانش، همان ایمان نابی است که به اقتضای ذاتِ خود از طاعت و پیروی جدا نیست، چنان‌که پیش‌تر در ذیل آیهٔ « آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ » (به خدا و پیامبرش ایمان آورید) بدان اشاره شد. و مراد از کلام الهی: « أُولٰئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ » (آنان همان صدّیقان و گواهانند)، پیوستن و ملحق‌شدنِ آنان به صدّیقان و شهیدان (گواهان اعمال) است، به قرینهٔ اینکه فرمود: « عِنْدَ رَبِّهِمْ » (نزد پروردگارشان) و فرمود: « لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ » (پاداششان و نورشان برای آنان خواهد بود)؛ پس با آنان همچون صدّیقان و گواهان رفتار می‌شود و همانند پاداش و نورشان به ایشان داده خواهد شد.

ظاهر این است که مراد از صدّیقان و گواهان، همان کسانی هستند که در این آیه از آنان یاد شده است: «وَ مَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِيقاً» (نساء: ۶۹: «و هر کس خدا و پیامبر را فرمان بَرد، آنان همراه با کسانی خواهند بود که خدا بر ایشان نعمت بخشیده است؛ از پیامبران، صدّیقان، گواهان و شایستگان، و چه نیکو همدمانی هستند»). در تفسیر آن آیه گذشت که مراد از «صدیقان» کسانی هستند که صدق و راستی در گفتار و کردارشان سریان یافته است، از این رو آنچه را می‌گویند انجام می‌دهند و آنچه را انجام می‌دهند می‌گویند؛ و مقصود از «شهداء» گواهان اعمال در روز قیامت است، نه شهیدان به معنای کشته‌شدگان در راه خدا.

بنابراین، کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند، به صدّیقان و گواهان ملحق‌اند و نزد خدا در جایگاه آنان فرود آورده شده‌اند؛ یعنی به حکمی از سوی او، پاداش و نورِ آنان از آنِ اینان خواهد بود.

در کلام الهی: « لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ » (پاداششان و نورشان برای آنان خواهد بود)، ضمیر « لَهُمْ » به مؤمنان و ضمیر در « أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ » به صدّیقان و گواهان بازمی‌گردد؛ یعنی مؤمنان پاداشی از جنس پاداش صدّیقان و گواهان، و نوری از گونهٔ نورِ آنان خواهند داشت. و این همان معنای سخن کسی است که گفته است: معنا این است که برای آنان پاداشی همانند پاداش ایشان، و نوری همچون نورِ ایشان است.

گاه نیز گفته شده است: این آیه برای بیان آن آمده که آنان به‌راستی و در حقیقتْ صدّیق و شهیدند، بی آنکه پیوستگی و هم‌رتبه‌سازی (تنزیل به منزلهٔ آنان) در کار باشد؛ پس آنان خودِ همان‌ها هستند و پاداش و نورِ خودشان را دارند. امّا چه بسا سیاق آیه با این برداشت سازگار نباشد.

و گاه گفته شده است: عبارت « وَ الشُّهَدٰاءُ » عطف بر « اَلصِّدِّيقُونَ » نیست، بلکه جمله‌ای ازسرگرفته‌شده است و « اَلشُّهَدٰاءُ » مبتدایی است که خبرِ نخست آن « عِنْدَ رَبِّهِمْ » و خبر دیگرش « لَهُمْ أَجْرُهُمْ » است؛ بدین‌گونه که ابتدا گفته شده است: «و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند، آنان همان صدیقانند» و سخن به پایان رسیده است، سپس کلامی تازه آغاز شده و فرموده است: « وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ » (و شهیدان نزد پروردگارشان هستند)، همان‌گونه که فرمود: «بَلْ أَحْيٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ» (آل‌عمران: ۱۶۹: «بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند»)؛ و مقصود از شهیدان در اینجا، کشته‌شدگان در راه خداست؛ آن‌گاه سخن با این عبارت کامل شده است: « لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ » (پاداششان و نورشان برای آنان است).

و این فرمودهٔ او: « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ الْجَحِيمِ » (و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ انگاشتند، آنان اهل دوزخند)؛ یعنی هرگز از آن جدا نمی‌شوند و جاودانه در آن خواهند بود.

خدای سبحان در این آیه به حال کسانی پرداخته است که به صدّیقان و شهیدان ملحق می‌شوند، و آنان برگزیدگان مردم و بی‌گمان اهل نجات‌اند؛ و نیز به حال کافرانی که آیات او را تکذیب می‌کنند، و آنان بدترینِ مردم و قطعاً از هلاک‌شدگانند. در این میان، گروهی میان این دو دسته باقی می‌مانند: مؤمنانی که مرتکب گناهان و نافرمانی‌ها می‌شوند، با درجات گوناگونی که در سرکشی از فرمان خدا و پیامبرش دارند؛ و این روش همیشگیِ قرآن در بسیاری از مواردی است که به شرح حال مردم در روز قیامت می‌پردازد.

و این بدان رو است تا دو نیروی درونیِ بیم و امید در این گروهی که میان نیکان و بدان جای گرفته‌اند برانگیخته شود، تا به سوی سعادت گرایش یابند و رهایی را بر هلاکت برگزینند.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن‌جریر از براء بن عازب روایت کرده است که گفت: شنیدم پیامبر خدا (ص) می‌فرمود: «مؤمنوا أمتي شهداء» (مؤمنانِ امتِ من، شهیدان‌اند)؛ سپس پیامبر (ص) این آیه را تلاوت فرمود: « وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ-وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ » (و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند، آنان نزد پروردگارشان همان صدّیقان و شهیدان‌اند).

و در تفسیر عیاشی به اسناد خود از منهال قصّاب روایت شده که گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: دعا بفرمایید خداوند شهادت را روزی‌ام گرداند. پس فرمود: «إن المؤمن شهيد» (بی‌گمان مؤمن، شهید است) و این آیه را قرائت فرمود.

می‌گویم: در همین معنا روایت‌های دیگری نیز وارد شده و ظاهر برخی از آن‌ها، مانند این روایت، تفسیر «شهادت» به کشته‌شدن در راه خداست.