تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ » (پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این سخن بی‌گمان حق است، درست همان‌گونه که شما سخن می‌گویید). «نطق» همان تکلم و سخن گفتن است، و ضمیر « إِنَّهُ » به همان چیزی بازمی‌گردد که بیان شد؛ یعنی بودنِ روزی و آنچه وعده داده می‌شوید در آسمان. و «حق» همان امرِ ثابت و حتمی در قضای الهی است، نه آنکه امری تبعی، فرعی یا تصادفی باشد.

و معنا این است: به پروردگار آسمان و زمین سوگند می‌خورم که آنچه یاد کردیم—یعنی بودنِ روزیِ شما و آنچه به آن وعده داده می‌شوید (بهشت) در آسمان، که بهشت نیز خود نوعی روزی است؛ زیرا در قرآن نامیدنِ بهشت به روزی مکرر آمده است، مانند این سخن پروردگار: «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ» (انفال: ۷۴: «برای آنان آمرزش و روزی‌ای ارجمند است») و مواردی دیگر—بی‌گمان امری ثابت و حتمی است؛ درست همانند سخن گفتن شما که امری حقیقی و واقع‌شده است و در آن شکی ندارید.

برخی از مفسران جایز دانسته‌اند که ضمیر « إِنَّهُ » (به‌راستی آن...) فقط به « مٰا تُوعَدُونَ » (آنچه وعده داده می‌شوید) بازگردد، یا تنها به «رزق» (روزی)، یا به خدای متعال، یا به پیامبر (ص)، یا به قرآن، یا به دین در این سخن خداوند: « وَ إِنَّ الدِّينَ لَوٰاقِعٌ » (و بی‌گمان جزا حتماً واقع‌شدنی است [ذاریات: ۶])، یا به روز جزا در این سخن خداوند: « أَيّٰانَ يَوْمُ الدِّينِ » (روز جزا چه وقت است؟ [ذاریات: ۱۲])، یا به تمام آنچه از آغاز سوره تا اینجا بیان شده است. با این حال، شاید موجه‌ترین وجه این باشد که ضمیر به هر دو موضوعِ یادشده در سخن خدا بازگردد: « وَ فِي السَّمٰاءِ رِزْقُكُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ » (و روزیِ شما و آنچه وعده داده می‌شوید در آسمان است [ذاریات: ۲۲])، همان‌گونه که پیش‌تر بیان کردیم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

و از بعضی مفسران نقل شده است که عبارت « وَ مٰا تُوعَدُونَ » مبتداست و خبرِ آن، آیهٔ « فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ » است و حرف «واو» نیز برای استئناف (آغاز جملهٔ نو) آمده است؛ ولی این معنا از فهم کلام بسیار دور است.

گفتاری دربارهٔ برابری و هم‌اندازه‌بودنِ روزی و روزی‌خوار (تکافؤ رزق و مرزوق

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

روزی به معنای آنچه با آن ارتزاق می‌شود (مایهٔ تداوم حیات)، چیزی است که با پیوستن یا ملحق‌شدن به موجودی دیگر به هر نحوی، به بقای آن امتداد می‌بخشد و مدد می‌رساند؛ مانند غذایی که با تبدیل‌شدن به جزئی از بدن انسان، زندگی و ماندگاری او را تداوم می‌دهد، و مانند همسری که با ارضای غریزه و بقای نسل به همسرش یاری می‌رساند، و نمونه‌های دیگر نیز بر همین قیاس است.

روشن است که پدیده‌های مادّی از یکدیگر روزی می‌گیرند؛ برای نمونه انسان از حیوان و گیاه تغذیه می‌کند. بنابراین، دگرگونی‌های وجودی و حالت‌های گوناگونی که برای تداوم بقای روزی‌خوار به او ملحق می‌شود، همان‌گونه که این‌ها مراحلی از هستی‌اند که به روزی‌خوار ملحق و منسوب‌اند، دقیقاً همان‌ها مراحلی از هستی‌اند که به روزی نیز ملحق و منسوب می‌شوند، هرچند چه‌بسا نام‌هایشان تغییر کند؛ زیرا همان‌طور که انسان با تغذیه دارای اجزای تازه‌ای در پیکر خود می‌شود، غذا نیز به جزئی تازه از بدن او با نامی مشخص تبدیل می‌گردد.

نیز روشن است که قضای الهی (حکمِ حتمی خداوند) بر تمام جهان هستی احاطه دارد و همهٔ اشیاء را فرا گرفته است، و آنچه بر هر پدیده‌ای در ذات و مراحل وجودش می‌گذرد، به سبب همان قضا معین می‌گردد؛ به بیان دیگر، زنجیرهٔ رویدادها با نظم جاریِ خود، از علت‌های تامّه و معلول‌های قطعی و حتمی تشکیل شده است.

از اینجا آشکار می‌شود که روزی و روزی‌خوار دو حقیقتِ همراه و جدایی‌ناپذیرند. پس برای موجودی که با پیوستن یا الحاق چیزی حالت تازه‌ای در وجودش پیدا می‌شود، معنایی متصور نیست مگر با وجود همان چیز پیوسته یا ملحق‌شده‌ای که در آن حالت تازه با او شریک است؛ از این رو، نه وجود روزی‌خواری که برای ماندگاری به مدد نیاز داشته باشد اما روزی‌ای برایش نباشد معنا دارد، و نه وجود روزیِ محققی که روزی‌خواری برای آن نباشد، چنان‌که بیش‌بودنِ روزی از نیازِ روزی‌خوار نیز بی‌معناست، و همین حکم برقرار است دربارهٔ باقی‌ماندنِ روزی‌خوار بدون روزی. بنابراین، روزی به‌شکلی اصیل و بنیادین در قضای الهی وارد است، نه به صورت عَرَضی (پیرامونی) و نه به‌تبعِ چیزی دیگر؛ و حق‌بودن و ثبوتِ قطعی روزی نیز به همین معناست.