تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال که: « يَسْئَلُونَ أَيّٰانَ يَوْمُ الدِّينِ » (می‌پرسند: روز پاداش و کیفر چه وقت است؟)؛ ضمیر جمع به خیالبافان بازمی‌گردد و سخنی است که از روی شتاب‌زدگی و به تمسخر گفتند؛ مانند این سخنشان که گفتند: «مَتيٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ» (یس: ۴۸: «اگر راست می‌گویید این وعده چه وقت است؟»).

پرسش با کلمهٔ «أَيّان» (که برای پرسیدن از زمانِ مابعد خود وضع شده است) دربارهٔ «روز جزا» —با آنکه خودِ روز جزا در زمان‌بودن ظهور دارد— تنها با این عنایت و توجیه است که روز جزا چون وعده داده شده، به امور زمان‌مند ملحق گشته است؛ از این رو همان‌گونه که با «أَيّان» و «مَتىٰ» (چه وقت) از امور زمان‌مند پرسش می‌شود، از آن نیز پرسیده‌اند؛ درست همان‌طور که گفته می‌شود: «روز عید چه زمانی است؟»، چرا که روز عید شأن و اهمیتی ویژه دارد و به همین جهت در حکم پدیده‌های زمان‌مند قرار گرفته است. چنین توجیهی را برخی گفته‌اند.

و ممکن است این تعبیر از باب توسعه در معنای ظرفیت (زمان‌بودگی) باشد؛ به این صورت که ویژگی‌های مخصوصِ ظرفِ زمان را بر سبیل توسعه خودْ ظرف به شمار آورند. در نتیجه پرسش از زمانِ یک زمان، پرسش از این است که آن زمان پس از چه زمانی یا پیش از چه زمانی رخ می‌دهد؟ همان‌گونه که گفته می‌شود: «روز عید چه وقت است؟»، و پاسخ داده می‌شود مثلاً: «ده روز دیگر» یا «پیش از فلان روز». این‌گونه توسعه در کاربردهای عرفی رواج دارد و ویژهٔ زبان عربی نیست، و در قرآن نیز نمونه‌های فراوانی از آن وجود دارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰ تا ۱۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَهٍ سٰاهُونَ يَسْئَلُونَ أَيّٰانَ يَوْمُ الدِّينِ » (مرگ بر دروغ‌پردازان و خیالبافان! همانان که در گرداب نادانی غافل و بی‌خبرند؛ می‌پرسند: روز پاداش و کیفر چه وقت است؟). ریشهٔ «خَرْص»، سخن گفتن بر پایهٔ گمان و تخمین و بدون آگاهی است؛ و از آنجا که سخن گفتنِ بدون علم همواره در خطر دروغ بودن است، به شخص دروغگو «خرّاص» گفته می‌شود. مناسب‌تر آن است که مقصود از «خرّاصان» در این آیه، کسانی باشند که بدون آگاهی و دلیل سخن می‌گویند؛ یعنی همان کسانی که بی‌هیچ دانشی در امر رستاخیز و جزا فرورفته‌اند و ناآگاهانه آن را انکار می‌کنند.