تفسیر آیهٔ ۱۲۹ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان) [داستان ساخته شدن کعبه به دست ابراهیم علیه‌السلام و مسائل مربوط به آن از دعایش برای پیامبر و امت او و معنای آن

کلام خدای متعال که می‌فرماید: «رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ» (پروردگارا، در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیز...) تا پایان آیه، دعایی در حق پیامبر اکرم (ص) است؛

و آن حضرت (ص) پیوسته می‌فرمود: «أنا دعوة إبراهيم» (من همان دعای ابراهیم هستم).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی) [داستان ساخته‌شدن کعبه به‌دست ابراهیم علیه‌السلام و آنچه به آن پیوند دارد از دعای او برای پیامبر و امّت او و معنای آن؛ و اشکالاتی که بر روایات مربوط به فضایل کعبه وارد شده و پاسخ به آن‌ها.

تفسیر آیه‌های ۱۲۵ تا ۱۲۹ با هم

می‌گویم: این معنا در روایاتی دیگر نیز آمده است؛ و استفاده‌کردنِ لزومِ پاکیزگیِ واردشونده از پاکیزگیِ محل ورود، چه بسا با آیاتی دیگر نیز کامل گردد؛ مانند کلام خدای متعال که می‌فرماید: «الطَّيِّبٰاتُ لِلطَّيِّبِينَ،وَ الطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبٰاتِ» (چیزهای پاک برای پاکان‌اند و پاکان برای چیزهای پاکند) (نور: ۲۶) و مانند آن. ادامه در متن کامل

«و في المجمع،عن ابن عباس قال": لما أتى إبراهيم بإسماعيل و هاجر،فوضعهما بمكة و أتت على ذلك مدة،و نزلها الجرهميون،و تزوج إسماعيل امرأة منهم،و ماتت هاجر،و استأذن إبراهيم سارة،فأذنت له»و شرطت عليه أن لا ينزل،فقدم إبراهيم و قد ماتت هاجر،فذهب إلى بيت إسماعيل،فقال لامرأته أين صاحبك؟ ادامه در متن کامل

«قال لي:أقرئي زوجك السلام،و قولي له:فليغير عتبة بابه،فطلقها و تزوج أخرى، فلبث إبراهيم ما شاء الله أن يلبث،ثم استأذن سارة:أن يزور إسماعيل و أذنت له، و اشترطت عليه:أن لا ينزل فجاء إبراهيم،حتى انتهى إلى باب إسماعيل،فقال لامرأته:أين صاحبك؟قالت:ذهب يتصيد و هو يجيء الآن إن شاء الله،فانزل، يرحمك الله،قال لها:هل عندك ضيافة؟قالت:نعم-فجاءت باللبن و اللحم،فدعا لها بالبركة،فلو جاءت يومئذ بخبز أو بر أو شعير أو تمر-لكان أكثر أرض الله برا و شعيرا و تمرا،فقالت له انزل حتى أغسل رأسك فلم ينزل-فجاءت بالمقام فوضعته على شقه فوضع قدمه عليه،فبقي أثر قدمه عليه،فغسلت شق رأسه الأيمن،ثم حولت المقام إلى شقه الأيسر فغسلت شق رأسه الأيسر-فبقي أثر قدمه عليه،فقال لها:إذا جاء زوجك فأقرئيه السلام،و قولي له:قد استقامت عتبة بابك-فلما جاء إسمعيل((ع))وجد ريح أبيه-فقال لامرأته هل جاءك أحد؟قالت نعم شيخ أحسن الناس وجها،و أطيبهم ريحا،فقال لي كذا و كذا-و قلت له:كذا و غسلت رأسه،و هذا موضع قدميه على المقام، فقال إسماعيل لها:ذاك إبراهيم.»
«به من گفت: به همسرت سلام برسان و به او بگو: آستانهٔ درِ خانه‌اش را عوض کند.» پس اسماعیل او را طلاق داد و با زن دیگری ازدواج کرد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: قمی نیز در تفسیر خود روایتی نزدیک به این مضمون نقل کرده است. ادامه در متن کامل

«و في تفسير القمي،عن الصادق(ع)قال: إن إبراهيم كان نازلا،في بادية»
و در تفسیر قمی، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: ابراهیم در بادیهٔ شام سکونت داشت. ادامه در متن کامل

و اما آنچه در روایات دربارهٔ فرود آمدن پایه‌های خانهٔ خدا از بهشت، فرود آمدن حجرالاسود از بهشت، و فرود آمدن سنگِ مقام [ابراهیم] از بهشت آمده است — و گفته می‌شود آن سنگ زیر بنایی که امروزه به مقام ابراهیم معروف است دفن شده — و مواردی از این دست، چنان‌که گفتیم همانندهای فراوانی دارد؛ چراکه دربارهٔ شماری از گیاهان و… ادامه در متن کامل

و [قرآن] بیان داشته است که موجودات — در میانهٔ آغاز و فرجام خویش — بر همان مداری روان‌اند که آغازشان اقتضا می‌کند و بهره‌شان از سعادت و شقاوت و خیر و شر بدان حکم می‌راند؛ از این رو خدای متعال می‌فرماید: «كُلٌّ يَعْمَلُ عَليٰ شٰاكِلَتِهِ» (اسراء: ۸۴؛ «هر کس بر پایهٔ ساختار و خوی خویش عمل می‌کند»)، و می‌فرماید: «وَ لِكُلٍّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّيهٰا» (… ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۲۷ تا ۱۲۹ با هم

در تفسیر عیاشی، از زبیری از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: به ایشان عرض کردم: «مرا از امت محمد (ص) باخبر سازید که آنان چه کسانی هستند؟» فرمود: «امت محمد (ص) منحصراً بنی‌هاشم هستند.» گفتم: «دلیل این‌که امت محمد فقط اهل‌بیت او هستند که نام بردید و نه دیگران، چیست؟» فرمود: «سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَ أَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَ تُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ» (و هنگامی که ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه [کعبه] را بالا می‌بردند [گفتند:] پروردگارا! از ما بپذیر که تویی شنوای دانا؛ پروردگارا! ما را تسلیم خود قرار ده و از نسل ما نیز امتی تسلیم خود پدید آر، و آیین‌های عبادتمان را به ما نشان ده و توبهٔ ما را بپذیر که تو بسیار توبه‌پذیر و مهربانی)؛ پس هنگامی که خدا دعای ابراهیم و اسماعیل را اجابت کرد و از نسل آن دو امتی تسلیم قرار داد، و در میانشان پیامبری از خودشان ــ یعنی از همان امت ــ برانگیخت که آیاتش را بر آنان تلاوت کند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت به آنان بیاموزد، ابراهیم دعای نخست خود را با دعایی دیگر پی گرفت و برای آنان پاکی از شرک و بت‌پرستی را درخواست کرد تا امر الهی در میانشان استوار گردد و از غیر آنان پیروی نکنند؛ پس گفت: «وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ * رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» [ابراهیم: ۳۵-۳۶] (و مرا و فرزندانم را از این‌که بت‌ها را بپرستیم دور بدار؛ پروردگارا! بت‌ها بسیاری از مردم را گمراه کرده‌اند، پس هر کس از من پیروی کند از من است و هر کس نافرمانی‌ام کند، همانا تو بسیار آمرزنده و مهربانی). در این کلام دلالتی است بر این‌که پیشوایان و آن امت تسلیمی که محمد (ص) در میانشان برانگیخته شد، جز از نسل ابراهیم نیستند، به دلیل این سخن او:

تفسیر آیه‌های ۱۲۸ و ۱۲۹ با هم

می‌گویم: استدلال امام (ع) در نهایت روشنی است؛ زیرا ابراهیم (ع) فقط امتی تسلیم از نسل خاص خود را درخواست کرد، و از پایان دعای او ــ «رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ» (پروردگارا! در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیز) ــ دانسته می‌شود که:

این امت تسلیم، همان امت محمد (ص) است؛ امّا نه امت محمد به معنای کسانی که پیامبر (ص) به‌سویشان برانگیخته شد (امت دعوت)، و نه امت محمد به معنای همهٔ کسانی که به نبوت او ایمان آوردند (امت اجابت)؛ زیرا این امت، عام‌تر از نسل ابراهیم و اسماعیل است، بلکه امتی تسلیم که ویژهٔ نسل ابراهیم (ع) است. سپس ابراهیم از پروردگارش خواست که فرزندان و نسل او را از شرک و گمراهی دور بدارد، و این همان مقام عصمت است. و روشن است که در نسل ابراهیم و اسماعیل ــ یعنی عرب مُضَر یا به‌طور خاص قریش ــ افراد گمراه و مشرک نیز وجود داشته‌اند؛ پس مقصود او از فرزندان در عبارت «وَ بَنِيَّ»، تنها معصومان از نسل اوست که همان پیامبر و عترت پاک او هستند. بنابراین، اینان همان امت محمد (ص) در دعای ابراهیم (ع) می‌باشند. و شاید همین نکته سبب شده که از واژهٔ «ذریه» (نسل) به واژهٔ «بنین» (فرزندان) عدول کند، و این سخن خدا نیز مؤید آن است: «فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» [ابراهیم: ۳۶] (پس هر کس از من پیروی کند از من است و هر کس نافرمانی‌ام کند، همانا تو بسیار آمرزنده و مهربانی).

بحث علمی) [معنای داستان ابراهیم و راز تشریع حج

تفسیر آیه‌های ۱۲۵ تا ۱۲۹ با هم

به هر روی، آنچه پیامبر (ص) از مناسک حج تشریع فرمود و دربردارندهٔ احرام و وقوف در عرفات، شب‌زنده‌داری در مشعر، قربانی‌کردن، رمی جمرات (سنگ زدن به نمادهای شیطان)، سعی میان صفا و مروه، طواف، و نماز در مقام ابراهیم، همگی داستان ابراهیم را حکایت می‌کنند و موقف‌ها، صحنه‌ها و جایگاه‌های حضور او و خانواده‌اش را تجسم می‌بخشند؛ و شگفتا، چه موقف‌های پاک و الهی‌ای! ادامه در متن کامل

عبادت‌های تشریع‌شده — که بر تشریع‌کنندگانشان برترین درودها باد — صورت‌هایی از حالات و ایستارهای انبیای کامل در پیشگاه پروردگارشان، و نمادهایی هستند که از رفتار و آمدوشدِ آنان در مسیرشان به سوی مقام قرب و نزدیکی حکایت می‌کنند؛ همان‌طور که خدای متعال می‌فرماید: «لَقَدْ كٰانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ» (قطعاً برای شما در رسول خدا سرمشقی نیکوست؛ … ادامه در متن کامل

در روایاتی که بیانگر حکمت‌های عبادات و اسرار وضع و تشریع آن‌هاست، شواهد فراوانی بر این معنا وجود دارد که پژوهشگرِ با بصیرت به آن‌ها دست می‌یابد. ادامه در متن کامل