تفسیر آیهٔ ۷۸ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَقِمِ الصَّلاٰهَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِليٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كٰانَ مَشْهُوداً » (نماز را از زوال خورشید تا تاریکی شب به پا دار، و همچنین قرآنِ سپیده‌دم را؛ چراکه قرآنِ سپیده‌دم همواره مورد مشاهده [فرشتگان] است). در مجمع‌البیان گفته است: «دلوک» به معنای زوال (گذشتن خورشید از نصف‌النهار و آغاز ظهر شرعی) است؛ و مُبَرَّد گفته است: دلوک خورشید از هنگام زوال تا غروب آن است؛ و نیز گفته شده که دلوک همان غروب است و ریشهٔ آن از «دَلک» (مالیدن) می‌آید؛ از این رو زوال را دلوک نامیده‌اند که بیننده به سبب تابش شدید نور خورشید چشمش را می‌مالد، و غروب را نیز از آن رو دلوک خوانده‌اند که بیننده چشمانش را می‌مالد تا بتواند آن را بهتر و دقیق‌تر ببیند. [پایان نقل قول].

و در مجمع‌البیان فرموده است: غسقِ شب، آشکار شدن تاریکی آن است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «غَسَقَتِ الْقَرْحَةُ» هرگاه زخم دهان باز کند و پدیدار گردد؛ یعنی آنچه در درون آن است آشکار شود. [پایان سخن او]. و در المفردات آمده است: غسقِ شب، شدت تاریکی آن است. [پایان سخن او].

مفسران در تفسیر آغاز آیه اختلاف نظر دارند؛ اما آنچه از امامان اهل‌بیت (ع) از طریق روایات شیعه نقل شده، تفسیر «دلوک خورشید» به زوال آن (ظهر شرعی) و «غسق شب» به نیمهٔ آن است، و به خواست خدا در «بحث روایتی» آینده به این روایات اشاره خواهد شد.

بنابراین، این آیه بازهٔ زمانیِ میان زوال خورشید تا نیمه‌شب را شامل می‌شود؛ و نمازهای واجبی که در این محدوده از زمان واقع می‌شوند چهار نمازند: نماز ظهر، عصر، مغرب و نماز عشا (عشای واپسین). و با ضمیمه شدن نماز صبح ــ که عبارتِ « وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ » و ادامهٔ آن بر آن دلالت دارد ــ نمازهای واجبِ پنج‌گانهٔ شبانه‌روز کامل می‌گردد.

و عبارتِ « وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ » (و قرآنِ سپیده‌دم را)، بر کلمهٔ «الصَّلَاةَ» عطف شده است؛ یعنی: «و قرآنِ سپیده‌دم را برپا دار». مقصود از آن، نماز صبح است؛ چراکه این نماز دربردارندهٔ قرائت قرآن است، و روایات نیز همگی اتفاق دارند بر اینکه مراد از «قرآن الفجر»، همان نماز صبح است.

همچنین روایات از هر دو طریق (شیعه و اهل‌سنت) متفق‌اند در تفسیر بخش پایانی آیه که می‌فرماید: « إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كٰانَ مَشْهُوداً » (همانا قرآنِ سپیده‌دم همواره مشهود است)، بدین معنا که فرشتگان شب و فرشتگان روز در آن حضور می‌یابند و بر آن گواهی می‌دهند؛ و به‌زودی به خواست خدا به برخی از این روایات اشاره خواهیم کرد.

بحث روایی

چه زمانی نماز به همان صورتی که امروز مسلمانان می‌خوانند بر آنان واجب شد؟ فرمود: در مدینه، هنگامی که دعوت اسلام آشکار شد و اسلام قوت گرفت؛ پس خداوند جهاد را بر مسلمانان واجب فرمود و پیامبر خدا (ص) هفت رکعت به نمازها افزود: دو رکعت در ظهر، دو رکعت در عصر، یک رکعت در مغرب و دو رکعت در عشا، و نماز صبح را بر همان وضعیتی که در مکه واجب شده بود باقی گذاشت؛ تا فرود آمدن فرشتگان روز به زمین و بالا رفتن فرشتگان شب به آسمان شتاب گیرد؛ از این رو فرشتگان شب و فرشتگان روز، نماز صبح را همراه با پیامبر خدا درک می‌کردند (حاضر می‌شدند). به همین سبب، خداوند فرمود: « وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كٰانَ مَشْهُوداً » (اسراء: ۷۸: «و نماز صبح را [برپا دار]؛ بی‌گمان نماز صبح مورد مشاهده [و حضور فرشتگان] است»)؛ [زیرا] مسلمانان در آن حاضر می‌شوند و فرشتگان شب و روز نیز آن را گواهی می‌دهند. در «مجمع البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « أَقِمِ الصَّلاٰهَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِليٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ » (اسراء: ۷۸: «نماز را از زوال خورشید تا تاریکی شب و نیز نماز صبح را برپا دار») آمده است: در این آیه، واجب بودنِ نمازهای پنج‌گانه و وقت‌های آن‌ها بیان شده است؛ و این معنا را روایتی تأیید می‌کند که عیاشی با سند خود از عبیدة بن زراره، از امام صادق (ع) دربارهٔ همین آیه نقل کرده است.

[امام] فرمود: خداوند چهار نماز واجب فرموده است که ابتدای وقت آن‌ها از زوال خورشید (هنگام ظهر) تا نیمه‌شب است: دو نماز از آن‌ها اول وقتشان از هنگام زوال خورشید تا غروب آن است، جز اینکه این یکی پیش از آن یکی خوانده می‌شود؛ و دو نماز اول وقتشان از غروب خورشید تا نیمه‌شب است، جز اینکه این یکی پیش از آن یکی خوانده می‌شود.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر از ابن‌مسعود روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: جبرئیل هنگام دلوک خورشید (وقتی که خورشید زوال یافت و ظهر شد) نزد من آمد و نماز ظهر را با من خواند.

و در همان کتاب، حکیم ترمذی در «نوادر الأصول»، ابن‌جریر، طبرانی و ابن‌مردویه از ابودرداء روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) آیهٔ « إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كٰانَ مَشْهُوداً » (اسراء: ۷۸: «بی‌گمان نماز صبح مورد مشاهده [و گواهیِ فرشتگان] است») را تلاوت کرد و فرمود:

خداوند و فرشتگان شب و فرشتگان روز بر آن گواه و حاضرند.

می‌گویم: این تفسیر که «مشهود» بودنِ نماز صبح را به گواهی و حضور فرشتگان شب و فرشتگان روز معنا کرده‌اند، در روایات هر دو مذهب (شیعه و اهل‌سنت) نزدیک به حد تواتر (فراوانیِ اطمینان‌بخش) است؛ و در برخی از این روایات، حضور و گواهیِ خداوند نیز بر آن افزوده شده، چنان‌که در این روایت آمد، و در برخی دیگر حضور مسلمانان ذکر شده، همان‌گونه که در روایت پیشین گذشت.