تفسیر آیهٔ ۱۱ سورهٔ انفطار

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و فرمودهٔ حق: « كِرٰاماً كٰاتِبِينَ » (بزرگوارانی نویسنده)، یعنی در پیشگاه خدای متعال دارای ارجمندی و کرامت هستند. در قرآن کریم توصیف فرشتگان به کرامت بسیار تکرار شده است، و دور نیست به قرینهٔ سیاق، مراد از این صفت آن باشد که آنان از نظر آفرینش از هر گناه و نافرمانی مصون‌اند و ذاتاً بر پایهٔ عصمت (پیراستگی از گناه و لغزش) آفریده شده‌اند. مؤید این معنا این سخن خدای متعال است: «بَلْ عِبٰادٌ مُكْرَمُونَ لاٰ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ» (انبیاء: ۲۶؛ بلکه بندگانی ارجمندند که در گفتار بر او پیشی نمی‌گیرند و به فرمان او کار می‌کنند)؛ زیرا نشان می‌دهد که آنان جز آنچه خدا بخواهد اراده نمی‌کنند و جز آنچه به آنان فرمان دهد به جا نمی‌آورند. همچنین فرمودهٔ دیگر اوست: «كِرٰامٍ بَرَرَهٍ» (عبس: ۱۶؛ بزرگوارانی نیکوکار).

مراد از نگارش در کلمهٔ « كٰاتِبِينَ » (نویسندگان)، به قرینهٔ آیهٔ بعد یعنی « يَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ » (آنچه را انجام می‌دهید می‌دانند)، ثبت و نوشتنِ اعمال است. پیش‌تر ذیل تفسیر آیهٔ «إِنّٰا كُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» (جاثیه: ۲۹؛ ما هر آنچه را انجام می‌دادید نسخه برمی‌داشتیم)، سخن دربارهٔ معنا و حقیقتِ نگارش اعمال گذشت و علاقه‌مندان می‌توانند به آن مراجعه کنند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰ تا ۱۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحٰافِظِينَ كِرٰاماً كٰاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ » (و بی‌گمان بر شما نگهبانانی گماشته شده‌اند؛ بزرگوارانی نویسنده، که آنچه را انجام می‌دهید می‌دانند). این سخن اشاره دارد به اینکه کارهای انسان در روز قیامت از راه دیگری جز یادآوریِ خودِ انسانِ کننده‌کار، حاضر و محفوظ است؛ و آن راه، نگهداری اعمال به واسطهٔ نگارشِ کارنامه به دست فرشتگانِ گماشته بر انسان است تا بر پایهٔ آن حسابرسی شود؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ كِتٰاباً يَلْقٰاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفيٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً» (اسراء: ۱۴؛ و روز قیامت برای او نامه‌ای بیرون می‌آوریم که آن را گشوده می‌یابد؛ نامه‌ات را بخوان، امروز خودت برای حسابرسی از خود بسنده‌ای).

در این آیات، شمار فرشتگانی که بر نگارش اعمال انسان گماشته شده‌اند معین نگردیده است؛ با این حال، آنچه از کلام خدای متعال برمی‌آید که: «إِذْ يَتَلَقَّي الْمُتَلَقِّيٰانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِيدٌ» (ق: ۱۷؛ هنگامی که آن دو فرشتهٔ دریافت‌کننده، از سمت راست و چپ نشسته دریافت می‌کنند)، این است که برای هر انسانی دو فرشته، یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ او قرار دارد؛ و در روایاتِ رسیده آمده است که فرشتهٔ سمت راست نویسندهٔ کارهای نیک، و فرشتهٔ سمت چپ نویسندهٔ بدی‌هاست.

و همچنین در تفسیر سخن خدای متعال: «إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كٰانَ مَشْهُوداً» (اسراء: ۷۸؛ همانا قرائت نماز صبح مورد مشاهده [فرشتگان] است) روایات فراوانی از هر دو طریق (شیعه و اهل‌سنت) وارد شده که دلالت دارد نویسندگان اعمال در روز، پس از غروب خورشید بالا می‌روند و گروهی دیگر فرود می‌آیند و اعمال شب را می‌نویسند، تا هنگامی که سپیده بدمد بالا می‌روند و فرشتگان روز فرود می‌آیند، و این روند همچنان ادامه دارد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰ تا ۱۲ با هم

و از کتاب «سعد السعود»، و در روایتی آمده است: آن دو — یعنی دو فرشتهٔ موکّل — هنگام فرارسیدن نماز صبح نزد مؤمن می‌آیند؛ پس چون فرود آیند، دو فرشتهٔ موکّلِ شب بالا می‌روند، و چون خورشید غروب کند، دو فرشتهٔ موکّلِ ثبت اعمال شب نزد او فرود می‌آیند و دو فرشتهٔ نویسندهٔ روز با کارنامهٔ اعمال او به سوی خداوند عزّوجلّ بالا می‌روند.

و پیوسته روش آنان تا زمان فرارسیدن مرگ او چنین است؛ پس هنگامی که مرگش فرا رسد، به انسان صالح می‌گویند:

«جَزَاكَ اللهُ مِنْ صَاحِبٍ عَنَّا خَيْراً-فَكَمْ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ أَرَيْتَنَاهُ، وَ كَمْ مِنْ قَوْلٍ حَسَنٍ أَسْمَعْتَنَاهُ، وَ كَمْ مِنْ مَجْلِسِ خَيْرٍ أَحْضَرْتَنَاهُ-فَنَحْنُ الْيَوْمَ عَلَى مَا تُحِبُّ وَ شُفَعَاءُ إِلَى رَبِّكَ» (خداوند از سوی ما به تو که همدم ما بودی پاداش خیر دهد؛ چه بسیار عمل صالحی که به ما نشان دادی، و چه بسیار سخن نیکی که به گوش ما رساندی، و چه بسیار مجلس خیری که ما را در آن حاضر کردی؛ پس ما امروز همان‌گونه‌ایم که دوست داری و نزد پروردگارت شفیعان تو خواهیم بود)؛ و اگر گنهکار باشد، به او می‌گویند: «جَزَاكَ اللهُ مِنْ صَاحِبٍ عَنَّا شَرّاً-فَلَقَدْ كُنْتَ تُؤْذِينَا فَكَمْ مِنْ عَمَلٍ سَيِّءٍ أَرَيْتَنَاهُ، وَ كَمْ مِنْ قَوْلٍ سَيِّءٍ أَسْمَعْتَنَاهُ، وَ [كَمْ] مِنْ مَجْلِسِ سُوءٍ أَحْضَرْتَنَاهُ-وَ نَحْنُ الْيَوْمَ لَكَ» (خداوند از سوی ما به تو که همدم ما بودی جزای بد دهد؛ همانا همواره ما را می‌آزردی؛ چه بسیار کردار زشتی که به ما نشان دادی، و چه بسیار سخن بدی که به گوش ما رساندی، و [چه بسیار] مجلس بدی که ما را در آن حاضر کردی؛ و ما امروز برای تو). «علي ما تكره،و شهيدان عند ربك»؛ بر خلاف خواسته‌ات با تو خواهیم بود و نزد پروردگارت گواهانی [علیه تو] هستیم.