تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفيٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » (کتابت را بخوان، امروز خودت برای حسابرسی بر خویش بسنده‌ای)؛ یعنی به او گفته می‌شود: کتاب خود را بخوان «إلخ» (و تا پایان آیه).

و در سخن خدای متعال: « كَفيٰ بِنَفْسِكَ » (خودت بسنده‌ای)، حرف «باء» برای تأکید افزوده شده و اصل آن «كَفَتْ نَفْسُكَ» بوده است؛ و اینکه فعل مؤنث نیامده به این سبب است که فاعل، مؤنث مجازی است و در این موارد، مذکر یا مؤنث آوردن فعل جایز است. و چه بسا گفته شده که «کَفیٰ» اسم فعل به معنای «اِكتَفِ» (بس کن) است و «باء» زاید نیست؛ و گاه به گونه‌های دیگری نیز توجیه شده است.

در این آیه دلالتی است بر اینکه حجت و گواهی این کتاب چنان قاطع است که خواننده‌اش در آن تردید نمی‌کند، هرچند خودِ شخص، همان مجرم باشد؛ و چگونه چنین نباشد، در حالی که در آن، مشاهدهٔ عینیِ خودِ عمل رخ می‌دهد و پاداش و کیفر نیز به خودِ عمل است؟! خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» (امروز عذرخواهی مکنید، جز این نیست که در برابر آنچه انجام می‌دادید جزا داده می‌شوید؛ تحریم: ۷).

بحث روایی

و در همان کتاب، از خالد بن یحیی از امام صادق (ع) آمده است که دربارهٔ سخن خدای متعال: « اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفيٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » [اسراء: ۱۴] فرمود: «بنده همهٔ آنچه را انجام داده و علیه او ثبت شده است به یاد می‌آورد، چنان‌که گویی همان ساعت آن را به جا آورده است؛ از همین رو می‌گویند: «يٰا وَيْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْكِتٰابِ-لاٰ يُغٰادِرُ صَغِيرَهً وَ لاٰ كَبِيرَهً-إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا» (ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ کار کوچک و بزرگی را وانگذاشته جز آنکه به شمارش درآورده است!) [کهف: ۴۹].»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ كِتٰاباً يَلْقٰاهُ مَنْشُوراً » (و روز قیامت برای او کتابی بیرون می‌آوریم که آن را گشوده دیدار می‌کند). وضعیت این کتاب را جملهٔ پس از آن روشن می‌سازد: « اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفيٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » (کتابت را بخوان، امروز خودت برای حسابرسی بر خویش بسنده‌ای)؛ زیرا این سخن دلالت دارد بر اینکه: نخست، کتابی که برای او بیرون آورده می‌شود، کتابِ خود اوست و به دیگری مربوط نیست؛ دوم، این کتاب دربردارندهٔ حقایق کارهایی است که در دنیا انجام داده است، بی‌آنکه چیزی از آن‌ها از قلم بیفتد، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «يَقُولُونَ يٰا وَيْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْكِتٰابِ لاٰ يُغٰادِرُ صَغِيرَهً وَ لاٰ كَبِيرَهً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا» (می‌گویند: ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ [کارِ] کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته جز آنکه به شمارش درآورده است؛ کهف: ۴۹)؛ و سوم، کارهایی که به شمار آورده، با حقایق خود—از نیک‌بختی یا تیره‌بختی—در آن پدیدار است و با پی‌آمدهای خویش—از خیر یا شر—چنان آشکار است که با هیچ پرده‌ای پوشیده نمی‌شود و با هیچ بهانه‌ای دفع نمی‌گردد. خدای متعال می‌فرماید: «لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَهٍ مِنْ هٰذٰا فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» (به‌راستی که از این [روز] در غفلت بودی، پس پرده‌ات را از تو کنار زدیم و دیده‌ات امروز تیزبین است؛ ق: ۲۲).

از آنچه در بیان وجه پیوند سخن خدای متعال: « وَ يَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ » (و انسان شر را می‌طلبد) —تا پایان آیه— با آیات پیشین آوردیم، وجه پیوند این دو آیه نیز روشن شد؛ یعنی فرمودهٔ او: « وَ كُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ- إلي قوله- حَسِيباً » (و کارنامهٔ هر انسانی را به گردنش آویخته‌ایم... تا آنجا که می‌فرماید: خودت برای حسابرسی بسنده‌ای). پس حاصل معنای آیات—که سیاق آن‌ها سیاق نکوهش و ملامت است—این است که: خدای پاک و منزه قرآن را فرو فرستاد و آن را، بر پایهٔ سنت الهی در هدایت مردم به سوی توحید و بندگی و سعادت‌مند ساختن راه‌یافتگان و تیره‌بخت کردن گمراهان، راهنمای آیینی استوارتر قرار داد؛ اما انسان خیر را از شر تشخیص نمی‌دهد و میان سودمند و زیان‌بار فرقی نمی‌گذارد، بلکه برای رسیدن به هر چه هوس می‌کند شتاب می‌ورزد و همان‌گونه که خیر را می‌طلبد، شر را نیز درخواست می‌کند.

در حالی که عمل — چه نیک باشد و چه بد — همراهِ صاحب خویش است و از او جدا نمی‌شود و برای او در نامه‌ای نگه‌داری شده است که روز قیامت برایش بیرون آورده و در برابرش گشوده می‌شود و بدان حسابرسی خواهد شد؛ و چون چنین است، بر انسان لازم است که شتاب‌زده به درون هر چه دلش می‌خواهد و هوس می‌کند هجوم نبرد، و در ارتکاب آن شتاب نکند، بلکه در کارها درنگ ورزد و بیندیشد تا میان آن‌ها تمایز نهد و خیرشان را از شرشان بازشناسد، و در نتیجه به خیر روی آورد و از شر بپرهیزد.