تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُكْرَمُونَ » (و گفتند: [خدای] رحمان فرزندی برای خود گرفته است؛ منزه است او! بلکه [آنان] بندگانی گرامی‌داشته‌شده‌اند). ظاهر سیاق گواهی می‌دهد که این سخن، بازگوییِ گفتار بت‌پرستان است که فرشتگان را فرزندان خدای سبحان می‌دانستند؛ بنابراین، مراد از بندگان گرامی‌داشته‌شده همان فرشتگان‌اند. و خداوند با عبارت «سُبْحٰانَهُ » (منزه است او) ذات خویش را از این نسبت پیراسته دانسته و سپس با اضراب (روی‌گردانی از سخنِ باطل و بیان حقیقت)، حقیقتِ حال آنان را بازگو کرده است.

و از آنجا که سخنِ بعدیِ خداوند یعنی: «لاٰ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ » ...إلخ (در گفتار بر او پیشی نمی‌گیرند...) بیانگر کمال بندگیِ آنان از حیث آثار، و پاکی و صفای آن از جهت ویژگی‌ها و پیامدهاست، و پیش از آن نیز بنده بودنِ آنان را یادآور شده بود، ظاهرِ کلام نشان می‌دهد که مراد از گرامی‌داشتنِ آنان، گرامی‌داشتن با خودِ بندگی است نه با چیزی دیگر؛ بنابراین معنا به این برمی‌گردد که آنان به حقیقتِ معنای بندگی، بنده‌اند، و دلیلِ آن نیز سرزدنِ آثارِ کاملِ بندگی از آنان است.

پس مراد از بنده بودنِ آنان — در حالی که همهٔ صاحبان شعور بندگان خدایند — این است که در باطنِ خویش با گوهر بندگی گرامی داشته شده‌اند، از این رو در خود چیزی جز بندگی نمی‌بینند. و مراد از گرامی‌داشته‌شدنِ آنان (مُکرَم بودنشان) این است که خدای متعال با بخشیدن بندگیِ کامل به ایشان، گرامی‌شان داشته است. این امر مانند آن است که بنده، خود را برای پروردگارش خالص گرداند (مُخلِص با کسر لام)، و در برابر، خدای متعال نیز او را خالص‌شده برای خود قرار دهد (مُخلَص با فتح لام). تفاوت میان کرامت فرشتگان و انسان‌ها تنها در این است که کرامت در انسان‌ها اکتسابی است، بر خلاف آنچه در فرشتگان وجود دارد؛ اما گرامی‌داشتِ خدای متعال در هر دو گروه، عطایی و بخششی است؛ پس این نکته را دریاب.