تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ » (در گفتار بر او پیشی نمی‌گیرند و آنان به فرمان او کار می‌کنند). عبارتِ «فلانی در سخن بر دیگری پیشی نمی‌گیرد» یعنی پیش از آنکه او چیزی بگوید سخنی نمی‌گوید؛ از این رو گفتارش پیروِ گفتار اوست. و چه بسا این تعبیر کنایه از خواست و اراده باشد؛ یعنی اراده‌اش پیروِ ارادهٔ اوست. و در جملهٔ «وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ »، جار و مجرور («بأمره») به فعلِ «یعملون» وابسته است و برای رساندن معنای حصر (انحصار) بر آن مقدم شده است؛ یعنی تنها به فرمان او کار می‌کنند نه به غیر فرمان او. مقصود این نیست که به فرمان دیگری عمل نمی‌کنند [بلکه هیچ کاری بدون فرمانِ او انجام نمی‌دهند]؛ بنابراین کردارشان پیرو فرمان او — یعنی پیرو اراده‌اش — است، همان‌گونه که گفتارشان نیز پیرو گفتار اوست؛ پس آنان در گفتار و کردار پیرو پروردگار خویش هستند.

به تعبیری دیگر، با توجه به اینکه سخن گفتن (قول) کنایه از اراده است، خواست و عملِ آنان هر دو تابع ارادهٔ اوست؛ از این رو جز آنچه او خواسته نمی‌خواهند و جز آنچه او خواسته انجام نمی‌دهند، و این همان کمال بندگی است؛ چرا که لازمهٔ بندگیِ بنده این است که اراده و کردارش هر دو در ملکیت و اختیار مولایش باشد.

این مطلبی است که ظاهر آیه به دست می‌دهد، با این فرض که مراد از «امر»، مفهومِ مقابلِ «نهی» (بازداشتن) باشد. و این آیه می‌فهماند که فرشتگان نهی را نمی‌شناسند (با نهی سر و کاری ندارند)؛ زیرا نهی، متفرع بر این است که انجام دادنِ کارِ نهی‌شده ممکن و روا باشد، در حالی که آنان جز بر پایهٔ فرمان کاری انجام نمی‌دهند.

و ممکن است از این سخن خدای متعال: «إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحٰانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ» (یس: ۸۳: فرمان او هرگاه چیزی را اراده کند، تنها این است که به آن بگوید: «باش»، پس بی‌درنگ موجود می‌شود؛ پس منزه است آن که ملکوتِ هر چیزی به دست اوست)، و این سخن او: «وَ مٰا أَمْرُنٰا إِلاّٰ وٰاحِدَهٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ» (قمر: ۵۰: و فرمانِ ما جز یک بار نیست، مانند چشم بر هم زدنی)، حقیقتِ معنای «امرِ» خدای متعال فهمیده شود. در برخی مباحث گذشته سخنی در این باره آمد، و بررسی کامل آن، در مبحثی ویژه پیرامون فرشتگان و آنچه قرآن دربارهٔ حقیقتِ فرشته به دست می‌دهد، خواهد آمد.