تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِذْ يَتَلَقَّي الْمُتَلَقِّيٰانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِيدٌ » (آن‌گاه که دو فرشتهٔ دریافت‌کننده، از سمت راست و از سمت چپ، نشسته [اعمال را] دریافت می‌کنند). «تَلَقّي» به معنای فراگرفتن و دریافت‌کردن است؛ و مراد از «دو دریافت‌کننده» بنا بر سیاق، دو فرشتهٔ گماشته‌شده بر انسان‌اند که اعمالش را دریافت می‌کنند و با نوشتن نگه می‌دارند.

و فرمودهٔ او: « عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِيدٌ » (از سمت راست و از سمت چپ، نشسته است)، در تقدیر چنین است: «عن اليمين قعيد و عن الشمال قعيد» (از سمت راست نشسته‌ای، و از سمت چپ نشسته‌ای)؛ و مراد از راست و چپ، سمت راست و سمت چپِ انسان است، و «قعید» به معنای نشسته (مستقر) است.

و ظرف (قید زمان) در فرمودهٔ او: « إِذْ يَتَلَقَّي الْمُتَلَقِّيٰانِ »، ظاهر این است که به فعلی محذوف وابسته است و در تقدیر چنین است: «اذكر إذ يتلقى المتلقيان» (به یاد آور زمانی را که آن دو دریافت‌کننده [اعمال را] تحویل می‌گیرند)؛ و مقصود از آن، اشاره به علم خدای متعال به اعمال انسان از طریق فرشتگانِ نویسندهٔ اعمال است، علاوه بر علم ذاتیِ خود او که بدون وساطتِ واسطه‌هاست.

و گفته شده است: این ظرف به فرمودهٔ او در آیهٔ پیشین، یعنی « أَقْرَبُ »، وابسته است و معنا چنین می‌شود: ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم، در همان زمانی که دو فرشتهٔ موکّل بر او اعمالش را دریافت می‌کنند تا بنویسند.

شاید وجه نخست با سیاق سازگارتر باشد؛ زیرا مبنای این وجه اخیر بر این است که هدف اصلی، تنها بیان نزدیک‌تر بودن خدای متعال به انسان و آگاهی او از وی باشد و مابقی به خاطر همین هدف آمده باشد؛ در حالی که ظاهر سیاق، به‌ویژه با توجه به آیهٔ بعد، نشان می‌دهد هم علم از طریق نزدیکی و هم علم از طریق دریافتِ دو فرشته، هرکدام به‌طور مستقل مقصود بوده‌اند.

و گفته شده است: «إِذْ» برای تعلیل (بیان علّت) است و علم خدای متعال را — که فرمودهٔ « وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ » تا آخر بر آن دلالت دارد — با مضمونِ پس از خود تعلیل می‌کند.

ولی اشکال این سخن آن است که با اسلوب و روش قرآن بسیار ناسازگار است که برای علم خدای متعال، به علم فرشتگان یا به نگهداری و ثبتِ آنان استدلال شود.

و فرمودهٔ او: « عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِيدٌ »، تمثیلی از موقعیتِ آن دو نسبت به انسان است؛ و راست و چپ، دو جهتِ خیر و شر هستند که کار نیک و بد به آن‌ها نسبت داده می‌شود.

بحث روایی

و شاید مقصود از اینکه آنچه یاد شد تأویل آیه است، این باشد که آیه بر آن تطبیق می‌کند (از مصادیق آیه به شمار می‌رود).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

و در تفسیر «جوامع الجامع» از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمود: «كَاتِبُ الْحَسَنَاتِ عَلَى يَمِينِ الرَّجُلِ - وَ كَاتِبُ السَّيِّئَاتِ عَلَى شِمَالِهِ، وَ صَاحِبُ الْيَمِينِ أَمِيرٌ عَلَى صَاحِبِ الشِّمَالِ: فَإِذَا عَمِلَ حَسَنَةً كَتَبَهَا صَاحِبُ الْيَمِينِ عَشْراً - وَ إِذَا عَمِلَ سَيِّئَةً قَالَ صَاحِبُ الْيَمِينِ لِصَاحِبِ الشِّمَالِ: دَعْهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ لَعَلَّهُ يُسَبِّحُ أَوْ يَسْتَغْفِرُ»؛ (نویسندهٔ کارهای نیک در سمت راست انسان و نویسندهٔ بدی‌ها در سمت چپ اوست، و فرشتهٔ سمت راست فرمانروای فرشتهٔ سمت چپ است. پس هرگاه کار نیکی انجام دهد، فرشتهٔ سمت راست آن را ده‌برابر ثبت می‌کند، و چون کار بدی مرتکب شود، فرشتهٔ سمت راست به فرشتهٔ سمت چپ می‌گوید: هفت ساعت به او مهلت بده، شاید تسبیح گوید یا آمرزش بطلبد).

می‌گویم: روایاتی دیگر نیز به همین معنا وارد شده است، و به‌جای هفت ساعت، «ست ساعات» (شش ساعت) نیز روایت شده است.

تفسیر آیه‌های ۱۷، ۱۸ و ۲۱ با هم

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابن ابی‌الدنیا در «ذکر الموت»، و ابن ابی‌حاتم، و ابونعیم در «الحلیه» از جابر بن عبدالله روایت کرده‌اند که گفت: شنیدم پیامبر خدا (ص) می‌فرمود: «إِنَّ ابْنَ آدَمَ لَفِي غَفْلَةٍ عَمَّا خُلِقَ لَهُ - إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ خَلْقَهُ قَالَ لِلْمَلَكِ: اكْتُبْ رِزْقَهُ. اكْتُبْ أَثَرَهُ. اكْتُبْ أَجَلَهُ شَقِيّاً أَمْ سَعِيداً - ثُمَّ يَرْتَفِعُ ذَلِكَ الْمَلَكُ وَ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكاً - فَيَحْفَظُهُ حَتَّى يُدْرِكَ ثُمَّ يَرْتَفِعُ ذَلِكَ الْمَلَكُ»؛ (بی‌گمان آدمی از آنچه برای آن آفریده شده در غفلت است؛ همانا خداوند هرگاه آفرینشِ او را اراده فرماید، به فرشته می‌گوید: روزی‌اش را بنویس، اثر [و اعمال] او را بنویس، اجلش را بنویس و اینکه تیره‌بخت است یا نیک‌بخت. سپس آن فرشته بالا می‌رود و خداوند فرشته‌ای برمی‌انگیزد که او را تا رسیدن به سن بلوغ محافظت می‌کند؛ آنگاه آن فرشته نیز بالا می‌رود).

«ثُمَّ يُوَكِّلُ اللَّهُ بِهِ مَلَكَيْنِ يَكْتُبَانِ حَسَنَاتِهِ وَ سَيِّئَاتِهِ - فَإِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ ارْتَفَعَ ذَلِكَ الْمَلَكَانِ - وَ جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ - فَإِذَا أُدْخِلَ قَبْرَهُ رُدَّ الرُّوحُ فِي جَسَدِهِ - وَ جَاءَهُ مَلَكَا الْقَبْرِ فَامْتَحَنَاهُ ثُمَّ يَرْتَفِعَانِ»؛ (سپس خداوند دو فرشته بر او می‌گمارد که نیکی‌ها و بدی‌هایش را می‌نویسند؛ پس هنگامی که مرگش فرا می‌رسد، آن دو فرشته بالا می‌روند و فرشتهٔ مرگ می‌آید تا روحش را قبض کند؛ و چون به گورش درآورده شود، روح به پیکرش بازگردانده می‌شود و دو فرشتهٔ قبر نزدش می‌آیند و او را می‌آزمایند و سپس بالا می‌روند).

«فَإِذَا قَامَتِ السَّاعَةُ انْحَطَّ عَلَيْهِ مَلَكُ الْحَسَنَاتِ - وَ مَلَكُ السَّيِّئَاتِ - فَبَسَطَا كِتَاباً مَعْقُوداً فِي عُنُقِهِ - ثُمَّ حَضَرَا مَعَهُ وَاحِدٌ سَائِقٌ وَ آخَرُ شَهِيدٌ»؛ (و چون قیامت برپا شود، فرشتهٔ نیکی‌ها و فرشتهٔ بدی‌ها به‌سوی او فرود می‌آیند و کارنامه‌ای را که به گردنش بسته شده باز می‌کنند؛ سپس همراه او حاضر می‌شوند: یکی سوق‌دهنده است و دیگری گواه). سپس پیامبر خدا (ص) فرمود:

«إِنَّ قُدَّامَكُمْ لَأَمْراً عَظِيماً - لَا تَقْدِرُونَهُ فَاسْتَعِينُوا بِاللَّهِ الْعَظِيمِ»؛ (بی‌گمان پیشِ روی شما پیشامدی بسیار بزرگ است که تاب و توانِ آن را ندارید؛ پس، از خدای بزرگ یاری بجویید).