تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مٰا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ » (هیچ سخنی بر زبان نمی‌آورد جز اینکه نزد او نگهبانی آماده و حاضر است). «لفظ» به معنای افکندن و بیرون انداختن است و سخن گفتن نیز با نوعی تشبیه «لفظ» نامیده شده است؛ و «رقیب» همان نگهبان و مراقب است، و «عتید» کسی است که برای همراهی و مراقبتِ همیشگی از کاری آماده و مهیا شده باشد.

این آیه مراقبت فرشتگانِ نویسنده را از انسان در هر سخنی که بر زبان می‌آورد یادآوری می‌کند؛ و قرار گرفتن آن پس از این فرمودهٔ او:

« إِذْ يَتَلَقَّي الْمُتَلَقِّيٰانِ » تا آخر، از قبیل ذکر خاص پس از عام است تا عنایت و توجهِ ویژه‌تری را به آن نشان دهد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

و در تفسیر «جوامع الجامع» از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمود: «كَاتِبُ الْحَسَنَاتِ عَلَى يَمِينِ الرَّجُلِ - وَ كَاتِبُ السَّيِّئَاتِ عَلَى شِمَالِهِ، وَ صَاحِبُ الْيَمِينِ أَمِيرٌ عَلَى صَاحِبِ الشِّمَالِ: فَإِذَا عَمِلَ حَسَنَةً كَتَبَهَا صَاحِبُ الْيَمِينِ عَشْراً - وَ إِذَا عَمِلَ سَيِّئَةً قَالَ صَاحِبُ الْيَمِينِ لِصَاحِبِ الشِّمَالِ: دَعْهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ لَعَلَّهُ يُسَبِّحُ أَوْ يَسْتَغْفِرُ»؛ (نویسندهٔ کارهای نیک در سمت راست انسان و نویسندهٔ بدی‌ها در سمت چپ اوست، و فرشتهٔ سمت راست فرمانروای فرشتهٔ سمت چپ است. پس هرگاه کار نیکی انجام دهد، فرشتهٔ سمت راست آن را ده‌برابر ثبت می‌کند، و چون کار بدی مرتکب شود، فرشتهٔ سمت راست به فرشتهٔ سمت چپ می‌گوید: هفت ساعت به او مهلت بده، شاید تسبیح گوید یا آمرزش بطلبد).

می‌گویم: روایاتی دیگر نیز به همین معنا وارد شده است، و به‌جای هفت ساعت، «ست ساعات» (شش ساعت) نیز روایت شده است.

تفسیر آیه‌های ۱۷، ۱۸ و ۲۱ با هم

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابن ابی‌الدنیا در «ذکر الموت»، و ابن ابی‌حاتم، و ابونعیم در «الحلیه» از جابر بن عبدالله روایت کرده‌اند که گفت: شنیدم پیامبر خدا (ص) می‌فرمود: «إِنَّ ابْنَ آدَمَ لَفِي غَفْلَةٍ عَمَّا خُلِقَ لَهُ - إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ خَلْقَهُ قَالَ لِلْمَلَكِ: اكْتُبْ رِزْقَهُ. اكْتُبْ أَثَرَهُ. اكْتُبْ أَجَلَهُ شَقِيّاً أَمْ سَعِيداً - ثُمَّ يَرْتَفِعُ ذَلِكَ الْمَلَكُ وَ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكاً - فَيَحْفَظُهُ حَتَّى يُدْرِكَ ثُمَّ يَرْتَفِعُ ذَلِكَ الْمَلَكُ»؛ (بی‌گمان آدمی از آنچه برای آن آفریده شده در غفلت است؛ همانا خداوند هرگاه آفرینشِ او را اراده فرماید، به فرشته می‌گوید: روزی‌اش را بنویس، اثر [و اعمال] او را بنویس، اجلش را بنویس و اینکه تیره‌بخت است یا نیک‌بخت. سپس آن فرشته بالا می‌رود و خداوند فرشته‌ای برمی‌انگیزد که او را تا رسیدن به سن بلوغ محافظت می‌کند؛ آنگاه آن فرشته نیز بالا می‌رود).

«ثُمَّ يُوَكِّلُ اللَّهُ بِهِ مَلَكَيْنِ يَكْتُبَانِ حَسَنَاتِهِ وَ سَيِّئَاتِهِ - فَإِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ ارْتَفَعَ ذَلِكَ الْمَلَكَانِ - وَ جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ - فَإِذَا أُدْخِلَ قَبْرَهُ رُدَّ الرُّوحُ فِي جَسَدِهِ - وَ جَاءَهُ مَلَكَا الْقَبْرِ فَامْتَحَنَاهُ ثُمَّ يَرْتَفِعَانِ»؛ (سپس خداوند دو فرشته بر او می‌گمارد که نیکی‌ها و بدی‌هایش را می‌نویسند؛ پس هنگامی که مرگش فرا می‌رسد، آن دو فرشته بالا می‌روند و فرشتهٔ مرگ می‌آید تا روحش را قبض کند؛ و چون به گورش درآورده شود، روح به پیکرش بازگردانده می‌شود و دو فرشتهٔ قبر نزدش می‌آیند و او را می‌آزمایند و سپس بالا می‌روند).

«فَإِذَا قَامَتِ السَّاعَةُ انْحَطَّ عَلَيْهِ مَلَكُ الْحَسَنَاتِ - وَ مَلَكُ السَّيِّئَاتِ - فَبَسَطَا كِتَاباً مَعْقُوداً فِي عُنُقِهِ - ثُمَّ حَضَرَا مَعَهُ وَاحِدٌ سَائِقٌ وَ آخَرُ شَهِيدٌ»؛ (و چون قیامت برپا شود، فرشتهٔ نیکی‌ها و فرشتهٔ بدی‌ها به‌سوی او فرود می‌آیند و کارنامه‌ای را که به گردنش بسته شده باز می‌کنند؛ سپس همراه او حاضر می‌شوند: یکی سوق‌دهنده است و دیگری گواه). سپس پیامبر خدا (ص) فرمود:

«إِنَّ قُدَّامَكُمْ لَأَمْراً عَظِيماً - لَا تَقْدِرُونَهُ فَاسْتَعِينُوا بِاللَّهِ الْعَظِيمِ»؛ (بی‌گمان پیشِ روی شما پیشامدی بسیار بزرگ است که تاب و توانِ آن را ندارید؛ پس، از خدای بزرگ یاری بجویید).